کورد لە نێوان لێدوانەکانی ترەمپ و پێشێلکارییەکانی یاسای نێودەوڵەتیدا

لە نێو گەمەی توندی سیاسی و ململانێ جیۆپۆلیتیکییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، لێدوانەکانی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، سەبارەت بە ناردنی چەک بۆ ناوخۆی ئێران لە ڕێگای کوردەوە، پرسیارگەلێکی جیددی و مەترسیدار دەخەنە ڕوو. ترەمپ لە چەند بۆنەیەکدا ئاماژەی بەوە کردووە کە ئەمریکا چەکی ناردووە بۆ خەڵکی ئێران بە مەبەستی ڕووبەڕووبوونەوەی کۆماری ئیسلامی، بەڵام گوایە کوردەکان چەکەکانیان نەگەیاندووەتە مەبەست و بۆ خۆیان ڕاگرتووە.

لە دیدگای یاسای نێودەوڵەتی و پرەنسیپەکانی دەوڵەتدارییەوە، ئەم جۆرە گوتارانە نەک هەر لە ڕووی لۆجیستیکی و واقیعییەوە مایەی گومانن، بەڵکو دەچنە چوارچێوەی بەکارهێنانی دۆزی ڕەوای نەتەوەیەک بۆ داپۆشینی شکستە سیاسی و ستراتیژییەکان و پەردە لەسەر کەلێنێکی گەورەی سیستەمی جیهانی لادەدەن.

١. ئاڵۆزییەکانی پڕچەککردن و شاردنەوەی شکستەکان

لە گۆشەنیگای یاسای نێودەوڵەتیی گشتییەوە، پرۆسەی گواستنەوەی چەک لەلایەن دەوڵەتێکەوە بۆ ئەکتەرە نادەوڵەتییەکان (Non-State Actors) پرۆسەیەکی ئێجگار هەستیارە و پێویستی بە شەفافیەت، ڕێککەوتنی دووقۆڵی و بەدواداچوونی وردی لۆجستی هەیە.

• حاشاکردنی لایەنی کوردی: سەرجەم حیزب و لایەنە سیاسییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان بە فەرمی و بە توندی ڕەتیان کردووەتەوە کە هیچ جۆرە چەکێک، یان تەنانەت ڕاوێژ و پەیوەندییەکی لەو شێوەیەیان لەگەڵ ئەمریکا هەبووبێت.
• لادانی بەرپرسیارێتی (Scapegoating): مەحاڵە وڵاتێکی زلهێزی وەک ئەمریکا چەک و تەقەمەنی بەبێ هیچ "حیساب و کتابێک" و بەبێ دیاریکردنی وەرگرێکی ڕوون ڕەوانە بکات. بێدەنگیی ترەمپ لە ئاست پرسیاری "چەکەکان بە کێ دراون؟"، گومانی ئەوە بەهێز دەکات کە ناوبراو دەیەوێت بەشێک لە بەرپرسیارێتیی شکستە ستراتیژییەکانی خۆی لە مامەڵەکردن لەگەڵ ئێراندا، بخاتە ئەستۆی نەتەوەیەک کە خۆی لە بنەڕەتدا قوربانییە.

٢. بێدادیی پێکهاتەیی و نەبوونی "کەسایەتیی یاسایی"

نەتەوەی کورد وەک نەتەوەیەکی بێ دەوڵەت، لە سیستەمی نێودەوڵەتیدا تووشی جۆرێک لە "بێدادیی پێکهاتەیی" بووەتەوە. کرۆکی کێشەکە لەو شوێنەدا قووڵ دەبێتەوە کە لە یاسای نێودەوڵەتیدا، نەتەوەی بێ دەوڵەت خاوەنی کەسایەتیی یاسایی نێودەوڵەتی (International Legal Personality) نییە:

• بێبەشبوون لە دادگاکان: نەتەوەیەک کە دەوڵەتی نەبێت، وەک منداڵێکی بێ کەسوکاره‌ لە ناو خێزانێکی جیهانیی دڕندەدا کە هەمووان دەتوانن ئازاری بدەن. ئەم نەتەوەیە ناتوانێت لە نەتەوە یەکگرتووەکان یان دادگای دادی نێودەوڵەتی (ICJ) نوێنەرایەتیی خۆی بکات بۆ بەرپەرچدانەوەی تۆمەتەکان.
• دووفاقی لە چەسپاندنی مافدا: لە کاتێکدا سەرۆکێکی وەک ترەمپ دەتوانێت لەسەر خراپ بەکارهێنانی وتەکانی لە هەڵبژاردنەکانی ٢٠٢٠دا، سکاڵای یەک ملیار دۆلاری لە دژی دامەزراوەیەکی وەک (BBC) تۆمار بکات، نەتەوەی کورد توانای دارایی و پێگەی یاسایی ئەوەی نییە پارێزەرێک بگرێت بۆ تۆمارکردنی سکاڵا دژی ترەمپ و ڕاستکردنەوەی چەواشەکارییەکانی. ئەمە ئەو ڕاستییە تاڵە دەسەلمێنێت کە بێدەوڵەتی، واتە بێدەنگی لە ئاست ناوزڕاندنە جیهانییەکان.

ئەم جۆرە هەڵوێستانە دژی نەتەوەی کورد پێشینەیان هەیە و سەلمێنەری ئەوەن کە واشنتۆن لە پێناو بەرژەوەندییە کاتییەکاندا، دۆستە ستراتیژییەکانی بە ئاسانی بەلاوە دەنێت. جێهێشتنی کوردەکانی ڕۆژاڤا لەبەردەم هێرشەکانی تورکیا، نموونەیەکی زەقی ئەم پراگماتیزمە بێبەزەییەیە. کاتێک پلانەکانی ئەمریکا دژی ئێران بەهۆی فشاری دەوڵەتانی ناوچەکەوە (وەک تورکیا) یان هەڵسەنگاندنی هەڵەی سیاسی شکست دەهێنن، بەکارهێنانی "کورد" وەک کۆسپێک، ڕێکارێکی دەروونی و سیاسییە بۆ ڕزگاربوون لەو فشارانە، لە جیاتی ئەوەی ڕەخنە لە دۆستە بەهێزەکانی بگرێت.

دەرەنجامی ئەم گوتار و سیاسەتە ناتەندروستانە، ژینگەیەکی ڕەخساندووە کە تیایدا یاسای نێودەوڵەتی بە ئاشکرا پێشێل دەکرێت، و کوردیش باجەکەی دەدات:

• پێشێلکردنی سەروەریی خاکی دەوڵەتان (Territorial Sovereignty): سەڕەڕای تێپەڕبوونی پێنج هەفتە بەسەر ئاگربەستی نێوان ئەمریکا و ئێران، ڕژێمی کۆماری ئیسلامی بەردەوامە لە پەلامارە درۆنی و مووشەکییەکانی بۆ سەر بنکە و بارەگاکانی کوردانی ڕۆژهەڵات و کەمپە مەدەنییەکان لەناو هەرێمی کوردستان، کە ئەمەش پێشێلکارییەکی زەقی ماددەی ٢ (بڕگەی ٤)ـی پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکانە.
• پێشێلکردنی بەرپرسیارێتیی پاراستن (R2P): بێدەنگیی حکومەتی عێراق (وەک وڵاتی خانەخوێ) و بێهەڵوێستیی ئەمریکا (وەک زلهێزێکی خاوەن هەژموون) لە ئاست ئەم بۆردومانانە، پێشێلکردنی ڕاستەوخۆی بنەمای بەرپرسیارێتیی پاراستن و یاسای نێودەوڵەتیی مرۆییە.

کەیسی کوردەکانی ڕۆژهەڵات و مامەڵەی زلهێزەکانی وەک ئەمریکا لەگەڵیاندا، دەریدەخات کە چۆن بێدەوڵەتی دەبێتە هۆی بێبەشبوون لە مافە سەرەتاییەکانی بەرگری لەخۆکردن. پێویستە جیهان بە چاوێکی کراوەوە لەم دۆخە بڕوانێت؛ کورد نەک هەر چەکی وەرنەگرتووە، بەڵکو ئێستا باجی ئەو گوتارە سیاسییە هەڵانەش دەدات کە لە واشنتۆنەوە دەردەبڕدرێن. مێژوو سەلماندوویەتی کە ئاشتی و سەقامگیری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بە بێ ڕێزگرتن لە ماف و سەروەریی نەتەوە بندەستەکان بەدی نایەت. تا ئەو کاتەی کورد خاوەنی قەوارەی سەربەخۆی خۆی نەبێت، دەبێتە ئامانجێکی ئاسان بۆ یەکلاکردنەوەی ململانێکان و هەڵواسینی شکستە سیاسییەکانی زلهێزەکان بە ملی نەتەوەیەکی قوربانیدا.