زیاتر لە چوار دەیە بەسەر دامەزراندنی کۆماری ئیسلامیی ئێراندا تێدەپەڕێت؛ دەوڵەتێک کە مانەوەی خۆی لەسەر دوو کۆڵەکەی سەرەکی بنیات ناوە: لە ناوخۆدا پەیرەوکردنی سیاسەتێکی توندی ناوەندگەرایی و ئاپارتایدی نەتەوەیی کە کوردستان بووەتە تاقیگەی سەرەکیی سەرکوتەکانی، لە دەرەوەشدا پەیڕەوکردنی ستراتیژییەتی "جەنگی هەمیشەیی" و دروستکردنی قەیران بۆ هەناردەکردنی کێشە ناوخۆییەکانی. لە ناوەڕاستی ئەم گێژاوەدا، نەک تەنیا نەتەوەکانی ئێران، بەڵکو تەواوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست باجی مانەوەی سیستەمێک دەدەن کە ئامادەیە بۆ پاراستنی هەژموونی خۆی، ناوچەکە بکاتە قوربانی.

بونیادی ئابووریی سیاسیی سەرکوت: کوردستان وەک "کۆلۆنییەکی ناوخۆیی"

لە گوتاری سیاسیی ڕژێمی تاراندا، بەردەوام باس لە "یەکپارچەیی خاکی ئێران" دەکرێت، بەڵام لە واقیعدا، ئەم یەکپارچەییە لە ڕێگەی توندوتیژییەکی پێکهاتەییەوە (Structural Violence) سەپێنراوە. هەر لە مانگەکانی سەرەتای شۆڕشی ١٩٧٩، کاتێک ئایەتوڵڵا خومەینی فەتوای "جەهاد"ی دژی نەتەوەی کورد دەرکرد، دیار بوو کە دەوڵەتی نوێ، کوردستان نەک وەک بەشێک لە وڵات، بەڵکو وەک "هەڕەشەیەکی ئەمنی" و "کۆلۆنییەکی ناوخۆیی" سەیر دەکات.

ئەم ڕوانگە ئەمنییە، دەرهاویشتەی گەورەی ئابووریی سیاسیی لێ کەوتووەتەوە. دەوڵەت بە شێوەیەکی سیستماتیک هەر جۆرە سەرمایەگوزاری و گەشەپێدانێکی پیشەسازی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان قەدەغە کردووە و تەواوی ژێرخانە ئابوورییەکانی بردۆتە ناوچە ناوەندییەکان و شارە فارسنشینەکان. ئەمە بڕیارێکی هەڕەمەکی نییە، بەڵکو ستراتیژییەکە بۆ هێشتنەوەی ناوچە پەراوێزخراوەکان لە دۆخێکی پاشکۆیەتیی ئابووریدا. دەرئەنجامی ئەم سیاسەتە نیۆ-کۆلۆنیالیستییە، سەرهەڵدانی دیاردەی کارەساتاوی "کۆڵبەری"یە. دەیان هەزار مرۆڤی کورد، نەک لەبەر هەڵبژاردنی کەسی، بەڵکو بەهۆی داڕمانی ژێرخانی ئابووریی ناوچەکەیانەوە، ناچارن قورسترین کاری جەستەیی بکەن. ئەوان ڕۆژانە ڕووبەڕووی گوللەی هێزەکانی پاسەوانی سنوور دەبنەوە، ئەمەش نیشاندەری ئەوەیە کە لە ڕوانگەی تارانەوە، گیانی مرۆڤی پەراوێزخراو هیچ بەهایەکی نییە.

لە پاڵ ئەمەشدا، ئامارەکانی سێدارە و زیندانەکانی ئێران باس لە دۆخێکی ئاپارتایدی یاسایی دەکەن. لە کاتێکدا کورد ڕێژەیەکی کەمتر لە ١٥٪ی دانیشتووانی ئێران پێکدەهێنێت، بەڵام زیاتر لە نیوەی زیندانیانی سیاسی و قوربانیانی سێدارە لەو نەتەوەیەن. دادگاکانی شۆڕش لە ئێران، لە جیاتی چەسپاندنی دادپەروەری، بوونەتە ئامرازی سەرەکیی سیستەمی تۆقاندن دەوڵەت.

دیپلۆماسییەتی تەڵە و تیرۆری نێودەوڵەتی

کۆماری ئیسلامی هەرگیز باوەڕی بە پرەنسیپە نەگۆڕەکانی پێوەندییە نێونەتەوەییەکان و سەروەریی دەوڵەتان نەبووە. بۆ تاران، دیپلۆماسییەت زۆرجار تەنیا ئامرازێکە بۆ کڕینی کات یان دانانی تەڵە بۆ نەیارەکانی. نموونەی هەرە دیاری ئەم ڕەفتارە، تیرۆرکردنی دکتۆر عەبدولڕەحمان قاسملوو، ڕێبەری کوردی ڕۆژهەڵات بوو لە قووڵایی ئەورووپا (ڤیێنا). ئەم کردەوەیە کە لەسەر مێزی دانوستان و لە ژێر ناوی چارەسەری ئاشتییانەدا ئەنجام درا، پەیامێکی ڕوونی تاران بوو بۆ جیهان: ئێران بۆ لەناوبردنی نەیارەکانی، هیچ سنوورێکی یاسایی و ئەخلاقی ناناسێت.

ئەمڕۆش، کاتێک تاران باس لە گفتوگۆ لەگەڵ وڵاتانی ڕۆژئاوا دەکات سەبارەت بە دۆسیەی ئەتۆمی یان کەمکردنەوەی گرژییەکان، هاوکات لە ڕێگەی هێزە وەکالەتییەکانیەوە پەلاماری بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا دەدات و دواتریش خۆی وەک قوربانییەک نیشان دەدات. ئەمە هەمان ئەو عەقڵیەتەیە کە لە ئۆکتۆبری ١٩٧٩دا، بە هەڵکوتانە سەر سەفارەتی ئەمریکا و بە بارمتەگرتنی دیپلۆماتکاران، جەنگێکی هەمەلایەنەی دژی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ڕاگەیاند. ناونانی ئەمریکا بە "شەیتانی گەورە"، تەنیا دروشمێکی ئایینی نەبوو، بەڵکو بووە بنەمای ئایدیۆلۆژیایەکی دژە-خۆرئاوا کە تا ئێستاش ڕەوایەتی بە مانەوەی دەسەڵاتی ویلایەتی فەقیهـ دەدات.

هەناردەکردنی قەیران: میحوەری موقاوەمە و وێرانکردنی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

بەپێی تیۆرییە جیۆپۆلەتیکییەکان، دەوڵەتە تۆتالیتارەکان کاتێک لە چارەسەرکردنی کێشە ناوخۆییەکانیان شکست دەهێنن، پەنا بۆ دروستکردنی دوژمنی دەرەکی دەبەن. ستراتیژیی ئێران لە دروستکردنی میلیشیا و هێزە پرۆکسییەکان (میحوەری موقاوەمە) لە وڵاتانی عەرەبی بە وردی خزمەت بەم ئامانجە دەکات.

ڕژێمی تاران، کە لە گۆڕەپانەکانی خۆیدا "ڕۆژژمێری لەناوچوونی ئیسرائیل"ی هەڵواسیوە، ئامادەیە تەواوی ناوچەکە بکاتە قوربانیی ئەم گوتارە ئایدیۆلۆژییە. هێرشەکانی تیرۆریستی ٧ی ئۆکتۆبەری حەماس و ئەو وێرانکارییەی بەدوایدا هات کە بە "هۆلۆکۆستی دووەم" ناو دەبرێت، بێ پشتیوانیی لۆجستی و دارایی تاران مەحاڵ بوو. ستایشکردنی ئەم کۆمەڵکوژییە لەلایەن ڕێبەری باڵای ئێرانەوە، نیشاندەری ئەوەیە کە ستراتیژیی تاران لەسەر بنەمای هەڵکێشانی ناوچەکە بۆ ناو زەلکاوی خوێن داڕێژراوە.

لەم نێوەندەدا، هەرێمی کوردستان (باشووری کوردستان) وەک قەوارەیەکی دیموکراسی و جێگیری ناوچەکە، بەردەوام بووەتە ئامانجی پەلامارەکانی سوپای پاسداران. ئاراستەکردنی سەدان درۆن و مووشەکی بالیستیک بۆ سەر نەخۆشخانە، قوتابخانە و پاڵاوگەکانی نەوت لە هەولێر و ناوچەکانی تر، لە کاتێکدا ئەم هەرێمە بەشێک نییە لە ململانێ سەربازییەکانی نێوان ئێران - ئەمریکا و ئیسرائیل، پێشێلکارییەکی ئاشکرای یاسای نێودەوڵەتیی مرۆییە و دەچێتە خانەی "تاوانی جەنگ"ەوە. ئێران دەیەوێت لە ڕێگەی لێدان لە هەرێمی کوردستان، پەیامی هەڕەشە بۆ ڕۆژئاوا بنێرێت و هاوکات لاوازییەکانی خۆی لە وەڵامدانەوەی ڕاستەوخۆی ئیسرائیل پەردەپۆش بکات.

شیکردنەوەی ڕەفتارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران دەمانگەیەنێتە ئەو دەرئەنجامەی کە کێشەکە لە سیاسەتێکی دیاریکراوی حکومەتێکدا نییە کە شایەنی چاکسازی (Reform) بێت، بەڵکو کێشەکە لە خودی "پێکهاتەی فاشیستی و ناوەندگەرای" ڕژێمەکەدایە.

بەڵی، هێرشکردنە سەر دامەزراوە مەدەنییەکان لەلایەن هەر هێزێکەوە بێت جێگەی سەرکۆنەکردنە، بەڵام بزوێنەری سەرەکیی ئەم ناسەقامگیرییەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و هۆکاری سەرەکیی ئەم وێرانکارییە، هەژموونخوازیی کۆماری ئیسلامییە. تا ئەم ڕژێمە بەم پێکهاتە ناوەندگەرایی و ئایدیۆلۆژییەی ئێستایەوە بمێنێتەوە، هیچ ئاسۆیەک بۆ ئاشتی لە ناوچەکەدا بەدی ناکرێت. تاکە ڕێگەی ڕزگاربوون لەم گرێکوێرە جیۆپۆلەتیکییە، تێپەڕینە لەم ڕژێمە و دووبارە داڕشتنەوەی سیستەمی سیاسیی ئێرانە لەسەر بنەمای "ناناوەندێتی" (Decentralization) و داننان بە مافی نەتەوە پەراوێزخراوەکان، بۆ ئەوەی دواجار ئەم جوگرافیایە لە هەڕەشەیەکی جیهانییەوە ببێتە دراوسێیەکی ئاسایی.