لە ساڵی ١٦٨٣دا، «ئالان مانسۆن مالێت»، جوگرافیناس و ئەندازیاری سەربازی فەڕەنسی، لە کتێبی «وێنەی جیهان»دا نەخشەیەکی کێشا کە ئەمڕۆ لە بەڵگەیەکی مێژوویی زیاترە؛ ئەم نەخشەیە «بەڵگەی حەقانییەت»ـی نەتەوەیەکە کە جوگرافیای نیشتمانەکەی پێش لەدایکبوونی دەوڵەت-نەتەوەکانی ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بە فەرمی ناسراوە. لەم نەخشەیەدا ناوی «CURDISTAN» بە شانازییەوە لە دڵی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا نەخشێنراوە، لە کاتێکدا نە ناوی «عێراق» هەیە و نە «سووریا» و "ئازەربایجان" و "تورکیا" ئەو وڵاتانەی کە بەرهەمی ڕێککەوتنە نهێنییەکان و قەڵەمی داگیرکەرانن لە سەدەی بیستەمدا.

نەخشەکەی مالێت نیشانی دەدات کە کوردستان نەک «گریمانەیەکی سیاسی»، بەڵکوو یەکەیەکی جوگرافی و کولتووریی تۆکمە بووە. ئەم نەخشەیە خاکی کوردان لە باوەشی زاگرۆس و تۆرۆسدا وەک ئەڵقەی پەیوەندی نێوان ئەنادۆڵ و وشکارۆی (فەلاتی)  ئێران وێنا دەکات. لە کاتێکدا هێزە داگیرکەرەکان لە سەدەکانی دواییدا هەوڵیان داوە بە نازناوی وەک «تورکی کێوی» یان «عەرەبی باکوور» شوناسی ئەم نەتەوەیە بتوێننەوە، نەخشەی ١٦٨٣ گەواهی دەدات کە شوناسی کوردی سەدەها ساڵ پێش ئایدیۆلۆژیا ناسیۆنالیستییەکانی پانتورکیزم، پان‌عەرەبیزم، پان ئێرانیسم و ناسیۆنالیزمی ناوەندگەرا، لە ئەدەبیاتی جیهانیدا چەسپاوە.

لە سەدەی حەڤدەیەمدا، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەسەر بنەمای شوناسە مێژووییەکان و ژینگەی مرۆیی دەناسرایەوە. نەبوونی ناوی «عێراق» و «سووریا» لە نەخشەکەی مالێتدا، سروشتی «سەپێندراو» و «دەستکرد»ی سنوورەکانی ئێستا ئاشکرا دەکات. ئەم سنوورانەی کە لە ساڵی ١٩١٦دا لە ڕێگەی ڕێککەوتنی «سایکس-پیکۆ» و دواتریش لە «لۆزان»دا بە جەستەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دڕان، کوردستانیان کردە چوار پارچە تا لە هەناوی ئەوانەوە دەوڵەتگەلێک لەدایک بن کە مانەوەی خۆیان لە سەرکوت و سڕینەوەی نەتەوەی کورددا دەبینییەوە.

سەدەی بیستەم و بیست و یەکەم؛ جوگرافیای خوێن و کۆمەڵکوژی

ئەوەی مالێت وەک «کوردستانێکی یەکگرتوو» کێشای، لە سەدەی ڕابردوودا بووە تاقیگەی ترسناکترین تاوانە مرۆییەکان. دابەشکردنی کوردستان لە نێوان چوار دەوڵەتدا، سەرەتای سەردەمێک بوو لە ئاپارتایدی سیستماتیک، ئاسیمیلاسیۆنی زۆرەملێ و کۆمەڵکوژی:

• لە باشوور: شاڵاوەکانی ئەنفال و کیمیابارانکردنی هەڵەبجە، هەوڵێک بوو بۆ سڕینەوەی فیزیکی نەتەوەیەک کە جوگرافیای مالێت جەختی لێ کردبووەوە.
• لە ڕۆژئاوا: دەیان ساڵ بێبەشکردن لە ناسنامە و مافی خاوەندارێتی، و لە ساڵانی دواییشدا هێرشی سەربازی بۆ گۆڕینی دیمۆگرافیا و داگیرکردنی زەیتوونزارەکانی عەفرین و سەرێکانی.
• لە باکوور: چەندین دەیە نکۆڵیکردن لە ناوی «کوردستان» و وێرانکردنی ئەو شارانەی ڕەگیان لە مێژووی کۆندایە.
• لە ڕۆژهەڵات: سیاسەتی ئەمنیکردن، جیهادی خومەینی، لەسێدارەدان و سەرکوتی بەردەوامی ئیرادەی سیاسی نەتەوەیەک کە هەمیشە پێشەنگی گۆڕانکارییە ئازادیخوازییەکان بووە.

نەخشەی ١٦٨٣ بە باشی سروشتی شاخاویی کوردستان نیشان دەدات. ئەم بەرزاییانەی کە مالێت بە وردی کێشاونی، لە درێژایی مێژوودا تەنیا پەناگەی کورد بوون لە بەرانبەر هێرشی ئیمپراتۆریەت و دەوڵەتە داگیرکەرەکاندا. دەستەواژەی بەناوبانگی «کورد دۆستێکی نییە جگە لە چیا»، ڕەگی لەم جوگرافیایەدا هەیە؛ ئەو چیایانەی کە نەک تەنیا ڕێگرێکی سروشتی، بەڵکوو «سەنگەری بەرگری» بوون بۆ پاراستنی زمان، کولتوور و بوونی نەتەوەیەک کە نەخشە سیاسییەکانی جیهان هەوڵی سڕینەوەیان دەدا.

گرنگیی نەخشە مێژووییەکان لە خەباتی هاوچەرخدا

ئاماژەدان بە نەخشەکەی مالێت تەنیا یادەوەرییەکی مێژوویی نییە، بەڵکوو کارێکی سیاسییە. ئەم نەخشەیە بە کۆمەڵگەی جیهانیی وەبیر دەهێنێتەوە کە «کێشەی کوردستان» کێشەیەکی ناوخۆیی چوار وڵات نییە، بەڵکوو کێشەی «نەتەوەیەکی بێ‌دەوڵەتە» کە جوگرافیای نیشتمانەکەی پێش سنوورە داگیرکارییەکان هەبووە. ئەمڕۆ، هەرچەندە تەلبەند و دیوارە کۆنکرێتییەکان کوردستانیان پارچەپارچە کردووە، بەڵام یەکگرتوویی کولتووری و ئامانجی «ڕزگاری» کە لە کرماشانەوە تا ئامەد و لە مەهابادەوە تا کۆبانێ درێژ دەبێتەوە، نیشانی دەدات کە جوگرافیای مرۆیی بەسەر جوگرافیای سیاسیی سەپێندراودا سەرکەوتووە.

جوگرافیا هەرگیز درۆ ناکات

نەخشەی ئالان مانسۆن مالێت، ئاوێنەیەکە کە تێیدا دەتوانرێت دەموچاوی ڕاستەقینەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێش ناشرینبوونی بە سنوورە داگیرکارییەکان ببینرێت. ئەم بەڵگە مێژووییە وەبیرمان دەهێنێتەوە کە کوردستان «کەمایەتییەک» لەناو وڵاتانی تردا نییە، بەڵکوو «نیشتمانێکە». ڕووداوەکانی ساڵانی دوایی، لە بەرگریی داستاناویی کۆبانێوە تا بزووتنەوە نوێیە ئازادیخوازییەکان، سەلماندیان کە تەنانەت دوای ٣٤٠ ساڵ لە نەخشەکەی مالێت، «کوردستان» وەک یەکەیەکی زیندوو و کۆڵنەدەر لە دڵی نەخشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ماوەتەوە. سنوورەکان ڕەنگە لەسەر کاغەز بگۆڕدرێن، بەڵام چیاکان و یادەوەریی مێژوویی نەتەوەیەک، هەرگیز داگیر ناکرێن.