ژنانی شاعیر ‌و دیسكۆرسی فێمینیستی - It's Over 9000!

ژنانی شاعیر ‌و دیسكۆرسی فێمینیستی

نوسەر: شەهلا دەباغی
نوسراو لە بەرواری 14:11 2023 , November 10
 
نمونە ژیلا حوسێنی، کەژاڵ ئەحمەد، سارا فەقێ خدر
له هەشتاکان و نەوەده‌‌كاندا، نووسینی شێعر له‌لایه‌‌ن ژنانی كورده‌وه به‌ شێوه‌یه‌کی به‌ربڵاو ده‌ستی پێ كرد و ئه‌و شێعرانه به‌ شێوه‌یه‌کی ڕادیكاڵ ‌و بناخه‌یی خۆ له شێعری شاعیرانی پیاو جیا ده‌كه‌نه‌وه. به ‌هۆی ئه‌وه كه ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی به‌گشتی له ناو ئه‌ده‌بی كوردیدا لاوازه‌، شێعری شاعیرانی ژن به شێوه‌یه‌كی ئاكادێمی قسه‌ی له‌سه‌ر ناكرێت. هه‌تا ئێستا نووسینی ژنان له په‌راوێزی شێعری پیاواندا، وه‌لا ده‌نرێت. به‌گشتی زۆر جار ده‌بیسین كه ده‌گوترێ ژنان له زمان‌ و شێعر هیچ نازانن‌. به‌داخه‌وه تا ئێستا به شێوه‌ی زانستی ‌و ئاكادێمی شێعری شاعیرانی ژن له كوردستان‌ نه‌چۆته پای هه‌ڵسه‌نگاندنێكی ئاکادێمی/ئه‌ده‌بی. كاتێك بۆ نووسینی ئه‌و كاره به‌دوای ماتێریاڵ‌ و نووسراوه‌دا دەگه‌ڕام، چ به شێوه‌ی ڕه‌خنه، وتار له كتێب ‌و گۆڤاره‌كاندا بێ، و چ له ئینته‌رنێتدا، هیچ توێژینه‌وه‌یه‌كم به‌دی نه‌كرد. ته‌نیا ژماره‌یه‌کی تایبه‌تی گۆڤاری تاڤگه (١٩٩٥) نەبێ كه تایبه‌ت بوو به مه‌رگی شاعیری جوانه‌مه‌رگ ژیلا حوسێنی. له‌و ژماره‌ تایبه‌تییه‌دا زیاتر باسی ژیانی ژیلا كراوه ‌و هه‌روه‌ها چه‌ند نووسراوه‌یه‌كی خودی ژیلای تێدا چاپ كراوه. كه‌ هه‌ڵبه‌ته ئه‌و كاره‌، جێگای ڕێز و پێزانینه. له‌ سه‌رده‌مێكدا كه زۆر كه‌س خودی بوونی ژن نابینن، چ بگا به‌ نووسینه‌كانیان. له گۆڤاری تاڤگه‌دا ته‌نیا داستانی زستان هه‌ڵسه‌نگاندنێكی کورتی له‌سه‌ر كراوە.
به‌داخه‌وه، زمانی كوردی زمانێك‌ نییه‌ كه له دونیای ئاكادێمی ڕۆژاوادا توێژێنه‌وه‌ی پێ بكرێت. هه‌ر بۆیه‌ ئه‌و كاره‌ی‌ من چه‌ند ئامانجی هه‌یە:
١) هه‌ڵسه‌نگاندنێك بێ له‌سه‌ر شێعری ژنانی كورد به زاراوه‌ی سۆرانی.
٢) ناساندنی هه‌ر نه‌بێ چه‌ند شێعرێكی ژنی كورد به سویدییه‌كان.
٣) و ئه‌و شاعیرانه‌ به‌شێكن له ئه‌ده‌بی جیهانی.
له سوید له ساڵی ١٩٩١دا، كتێبێك به ناوی "بۆنی هه‌وره‌كانی وڵاتی من" بڵاو كراوه‌ كه ٣٠ شێعر له ١٤ شاعیری پیاوی كورد لەخۆ ده‌گرێ كه كراونه‌ته سویدی‌. ته‌نانه‌ت یه‌ک شێعر له شاعیرانی ژنی تێدا نییە. نوخته‌حه‌ره‌كه‌تی من ئه‌وه‌یه كه ئه‌و شاعیرانه پێكه‌وه به‌ نووسینی خۆیان وێڕای جووڵانه‌وه‌ی ژنان، دیسكورسێكی فێمینیستی پێک دێنن ‌و ده‌خوازن كه پۆزیشنی ژن له كۆمه‌ڵگه‌دا بگۆڕن. بۆ ئه‌و كاره من سێ شێعرم له سێ شاعیر، له ڕۆژهه‌ڵات ‌و له باشووری كوردستان، به زاراوه‌ی سۆرانی كه بۆخۆم به‌ ئه‌و زاراوه‌یه ده‌نووسم ‌و ده‌دوێم، هه‌ڵبژاردووه. شێعره‌كان‌ بریتین لە:
- چه‌ند كۆپله‌یه‌ک له شێعری وته‌كانی وتن، كه‌ژاڵ ئه‌حمه‌د، له كتێبی وته‌كانی وتن (سلێمانی، ساڵی ١٩٩٩)
- پڕسیار، ژیلا حوسێنی (١٩٦٣- ١٩٩٥)، له كتێبی گه‌شه‌ی ئه‌وین (سنه، ساڵی ١٣٧٤)
- شێعری جه‌ژن‌ و جه‌نگ كه سارا فه‌قێ خدر، خه‌ڵكی قه‌ڵادزێ، به‌ ده‌ستنووس وێڕای نامه‌یه‌ک کە بۆ دۆستێكی خۆی له ستۆكهۆڵم ناردبووی. من شێعره‌كه‌م له‌و خۆشه‌ویسته‌ وه‌رگرت.
Toril Moi
لە هه‌ڵسه‌نگاندنی خۆی سه‌باره‌ت به‌ نووسینه‌كانی سیمۆن دێ بۆار لە كتێبی "چۆن ژنێكی ڕۆشنبیر دروست ده‌کرێ" (١٩٩٦) له چه‌مكێك به‌ ناو Diskursivt Nätverk، شبكه‌گفتاری، كه‌ڵک وه‌رده‌گرێ. واته مۆی ته‌واو نووسینه‌كانی سیمۆن دێ بۆڤار له په‌نا یه‌كتر ‌و له‌ بەرانبەر یه‌كتریان داده‌نێ تا لێكدابڕان (گسست)، وێكچوون (شباهت)‌ و دژایه‌تی له تێكستدا، له نووسینه‌كانی ڕابردوودا نیشان‌ بدات‌ و سیمۆن وه‌ك نووسه‌رێك هه‌ڵسه‌نگێنێ.
من شێوەكاری مۆی به ‌سه‌ر شێعری سێ شاعیری ژنی كورد ته‌تبیق ده‌ده‌م‌ و تێكسته‌كانیان له په‌نا یه‌كتر ‌و له‌ بەرانبەر دیسكۆرسی ده‌سه‌ڵات‌ ‌و ساختاری فكری-كۆمه‌ڵایه‌تی، داده‌نێم بۆ ئه‌وه كه بزانم له نووسینی ئه‌و شاعیرانه‌دا چی ‌دێته‌ گۆڕێ.
كاتێك من باس له‌‌وه ده‌كه‌م كه ژنان به‌ نووسینی خۆیان دیسکۆرسێكی فێمینیستی ساز ده‌كه‌ن، ده‌كرا كه چاو له نووسینه‌كانی‌تر وه‌ك داستان، ڕۆمان، هتد بكه‌م. به‌ڵام به‌ بڕوای من شێعر زیاترین ڕاده‌ی به‌رهه‌می ژنان پێک دێنن‌ و بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنێكی ئه‌ده‌بی-سیاسی ده‌ست ده‌ده‌ن. له‌م لێكۆڵینه‌وه‌ی مندا باسی لایه‌نه‌ ئێستێتیكییەکانی شێعره‌كان ناكرێت، به‌ڵكوو ته‌نیا لایه‌نی په‌یام ‌و مه‌زموونی شێعره‌كان باس ده‌كرێت. تا ئێستا، ئه‌وه‌نده‌ی من ئاگادار بم، هه‌ڵسه‌نگاندنێكی ئه‌ده‌بی ئاكادێمی به مێتۆدی فێمینیستی، له‌سه‌ر شێعرێكی كوردی نه‌كراوه. له‌و كاره‌دا بیۆگرافی ئه‌و شاعیرانه‌ نایه‌ته‌ گۆڕێ، ته‌نیا ساڵی له‌دایكبوون‌ و كۆچی دوایی ژیلا هاتووە. من هه‌وڵ ده‌ده‌م كه خوێندنه‌وه‌یه‌كی فێمینیستی له ده‌ق (تێكست) بده‌مه‌ ده‌ست. بۆ خوێندنه‌وه‌ی ئه‌و تێكستانه له تیۆرییه‌كانی میشێل فۆکۆ سه‌باره‌ت به‌ ده‌سه‌ڵات، سۆسیۆلۆژی كانادایی سمیت تیۆری مۆزێعی و پێناسه‌ی ئێدوارد سەعید له‌ چه‌مكی ڕۆشنبیر، كه‌ڵک وه‌رده‌گرم‌ و تێكه‌ڵاوی باسه‌كه‌میان ده‌که‌م.
چه‌مكی خوێندنه‌وه‌/ Interpret له تێكست بۆ من هه‌ر هه‌مانه كە ئێهن (١٩٨٢) باسی ده‌كا: «ئه‌وه ‌كه بگوترێ به‌رداشت چییه كارێكی ئاسان نییه. ده‌كرێ بێژین كه به‌رداشت هیپۆتێزێكه كه باسی مه‌زموون‌ و ناوئاخن ده‌كا. توێژەر كۆده‌كان ده‌خوێنێته‌وه‌، مانایه‌ك ده‌داته ‌ده‌ست ‌و ڕسته‌ ئازاد ده‌كا.»
شوێنی پیرۆزی شێعر
دوای ساڵیانی ساڵ خوێندنەوەی ڕه‌خنه، ڕۆمان‌ و شێعر، تا ئێستاش بۆ من شێعر ده‌قێكه كه بتوانێ ڕۆحت بهه‌‌ژێنێ، له یاد و مێشكدا بمێنێته‌وه‌ ‌و جێ پێی خۆی به‌جێ‌ بهێڵێ:
«سۆفی گۆشه‌ی خانه‌قابووم ئێستا پیـری مـه‌یكـــه‌ده‌م
زاهیدی خـه‌ڵوه‌نشین بـووم ئێستا مه‌ست‌ و مه‌یزه‌ده‌م»
ناڵه‌ی جودایی، ١٩٩٧
شێعر له كورده‌واریدا به‌گشتی ئه‌ركێكی گرانی خراوەته‌ ئه‌ستۆ. هیچ جێگای سه‌رسووڕمان نییه كه ژنانی كورد، كه هه‌میشه له‌ژێر زه‌خت ‌و چه‌وسانه‌وه‌دا بوون، ژیانی ڕۆژانه‌ ده‌که‌نه تێكست تا بتوانن ساختاری ده‌سه‌ڵات بێننه ‌ژێر ڕه‌خنه ‌و به‌دوای كه‌سایه‌تی خۆیاندا ده‌گه‌ڕێن. ئه‌گه‌ر جاران شاعیری ژنمان زۆر نه‌بووه، ئێستا له‌ به‌راو‌رد له‌گه‌ڵ پێش ١٩٨٠، نووسینی ژنان زۆر زیاتره. وه‌ك قه‌ڵه‌‌م به‌ده‌ستانی پیاو، ژنانیش زیاتر خۆ به‌ شێعره‌وه خه‌ریك ده‌كه‌‌ن. جه‌زابییه‌تی شێعر به‌شێكی ده‌گه‌ڕێته‌وه سه‌ر ئه‌وه كه ڕۆمان نووسین له‌لای ئێمه‌ به‌ دره‌نگەوە دەستی پێ کردووه و هۆیه‌كی ‌تر ده‌توانێ ئه‌وه‌ بێ، كه له‌و كۆمه‌ڵگه‌یانه كه خوێنده‌واری زۆر نییه، ئه‌ده‌بی زاره‌كی ڕۆڵێكی به‌رچاوی بووه ‌و میراتی كو‌لتووری، زار به ‌زار ده‌گاته جیله‌كانی ‌تر. لێره‌دا شێعر به‌ هاسانی ده‌كه‌وێته سه‌ر زاران ‌و په‌یامه‌كان بڵاو ده‌بنه‌وه. هۆی‌ تریش ده‌‌توانی ئه‌وه‌ بێ، كه شێعر به جوانی، موسیقا و‌ كێشی خۆی، توانیویه‌تی ببێته‌ شه‌مێک ‌و ڕێگا نیشان بدا. بۆ وێنه له سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیستدا ژنانی كرێكاری سویدی به ناردنی شێعر، نامه ‌و داستانی كورت ده‌یانتوانی ده‌نگی خۆیان به كۆمه‌ڵ ڕابگه‌یەنن.
هه‌ر ئه‌و دیارده‌یه له كوردستان ده‌بینین. شێعر نووسینی ژنان جێگایه‌كی تایبه‌تی بۆ خۆی وه‌ده‌ست هێناوه. تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی شێعر ڕێگا ده‌ده‌ن كه له ڕێگای ئه‌و مێدیۆمه، سه‌ددی سانسۆر و كۆنتڕۆڵ بشكێ. شاعیرانی كورد، فارس، عه‌ره‌ب، زۆر جار توانیویانه په‌یامی خۆیان له تاریكترین ساته‌كاندا به‌ خه‌ڵك بگه‌یەنن:
«ئاخ، ئه‌گه‌ر ئازادی سروودێكی ده‌خوێند
بچووک
ته‌نانه‌ت بچووكتر
له گه‌رووی باڵنده‌یه‌ك!»
شێعری نوێی‌ كوردی به شێعری یه‌كێك له گه‌وره ‌شاعیرانی كورد، مامۆستا گۆران (١٩٠٥-١٩٦٢)، خۆ له شێعری كلاسیك جیا ده‌كاته‌وه. مامۆستا گۆران له‌‌ژێر كاریگه‌ری شێعری ئینگلیسی، ڕێگایه‌كی تازه‌ی بۆ ده‌ربڕینی بیره‌كانی جیلی جه‌وان‌ له جیهانی شێعردا كرده‌وه. به‌دوای گۆراندا بوو، كه له فۆڕم‌ و ناوئاخنی شێعری كوردیدا ئاڵوگۆڕ پێك هات‌ و چه‌ندان شاعیر به‌ شێوه‌یه‌كی تازه‌ و نوێ، به زاراوه‌ی سۆرانی ده‌ستیان كرد به‌ نووسین. مه‌به‌ستم له شێوه‌ی تازه‌ ئه‌وه‌یه كه ئیتر وه‌زن ‌و قافیه‌‌ و فۆڕمی شێعری كلاسیك وه‌ك جاران، نه‌ما. هه‌روه‌ها، تێما، پرسیار و بابه‌ته‌كانی شێعر له‌ چه‌شنی ‌تر بوون. ئیتر ته‌نیا باسی ئه‌وین نه‌بوو كه له‌سه‌ری ده‌‌نووسراو، بیر و هه‌سته‌كانی جۆراوجۆری تاك، Individuality لە نووسیندا‌ جێگای خۆیان ‌كرده‌وە.
زاراوه‌ی سۆرانی له‌ چه‌ند لاوه‌ كاریگه‌ری پێوه‌ دیاره. له ڕۆژهه‌ڵات كو‌لتوور، ئه‌ده‌ب ‌و شێعری فارسی ‌و له باشوور ‌شێعر و زمانی عه‌ره‌بی كاریگه‌ری به‌رچاویان له‌سه‌ر شێعر به زاراوه‌ی سۆرانی داناوه. له باشوور به‌ هۆی خوێندن به زمانی كوردی، دوای ساڵانی ١٩٧١ و هه‌بوونی زانكۆ، گۆڤار، ڕۆژنامه، هتد به زمانی كوردی، ده‌كرا به كوردی شێعر بڵاو بێته‌وە.
ئه‌گه‌رچی زمانی كوردی قه‌ت زمانی ڕه‌سمی نه‌بووه، به‌ڵام ئه‌و زمانه توانیوێتی خۆی ڕابگرێ‌. هه‌ستی نه‌ته‌وایه‌تی‌ و ئاواتی سه‌روه‌ری كورد له‌و هۆكارانه‌ بوون. كێوه‌ بڵینده‌كان‌ و جوگرافیای تایبه‌تی كوردستان بۆ مانه‌وه‌ی زمان هۆیه‌كی ‌تر بووه. به‌ڵام دیاره كه کو‌لتوور و سیاسه‌تی ده‌وڵه‌تانی باڵاده‌ست، شوێنی تایبه‌تی له‌سه‌ر زمانی كوردیدا داناوە، به‌تایبه‌ت دوای دابه‌شكردنی كوردستان له په‌یمانی لۆزان ‌و دواتریش په‌یمانی سیڤه‌ر.
شێعر به‌ شێوه‌ی سه‌رزاری، له‌ناو ژنی كورددا هه‌میشه بووه، به‌ڵام دوای ساڵانی ١٩٦٠ و چوونه‌ قوتابخانه‌ی كچان به شێوه‌یه‌کی به‌ربڵاو، نووسینی ژنانی كورد به‌گشتی ده‌ستی پێ كرد. هه‌روها هێندیك یاسا گۆڕانكارییان به‌سه‌ردا دێت ‌و ژنانی ناسراوی نه‌ته‌وه‌کانی ‌تر، كاریگه‌رییان هەبووە لەسه‌ر ژنانی كورد. فروغ فه‌روخزاد (١٩٣٣-١٩٦٥) شاعیری گه‌وره‌ی فارس زمان یه‌ك له‌وانه‌یه. ده‌كرێ بڵێین كه فروغ هه‌مان ڕۆڵی هه‌یه كه ئێدیت سۆدێرگران له ١٩٠٠ له سوید هه‌یبوو. ئێستاش هه‌رچی زه‌مان ده‌ڕوا، به‌رزی فروغ زیاتر و زیاتر ده‌رده‌كه‌وێ. به‌داخه‌وه فروغ زۆر به‌ جه‌وانی له دونیا ڕۆیشت‌ و ته‌نیا ٣٢ ساڵ ژیا. به‌ڵام هه‌ر ئه‌و جۆره‌ كه خۆی ده‌ڵێ:
«ده‌نگ، ده‌نگ، ته‌نیا ده‌نگ
ته‌نیا ده‌نگه ده‌مێنێ
كه‌س منی به خۆر نه‌ناساند
كه‌س منی بۆ میوانی چۆله‌كه‌كان بانگ‌ نه‌كرد
فڕینت وه‌بیر بێ
باڵنده‌ ده‌مرێت.»
ئانالیز
چه‌ند كۆپڵه‌یه‌ك له شێعری «وته‌كانی وتن»، كه‌ژاڵ ئه‌حمه‌د، كتێبی وته‌كانی وتن:
«شاخ هێنده لووتبه‌رزه
دڵی لای كه‌س ناكاته‌وه
ئه‌ڵێ هه‌رگیز خۆشه‌ویستیم نه‌كردووه
فرمێسك ئه‌شارێته‌وه
لۆچ ئه‌خاته نێوچه‌وانی‌ و پێناكه‌نێ
بۆیه كه ئه‌ته‌قێته‌وه
هه‌موو ناخی دێته ده‌رێ ‌و
ئاوێكی ئاگرین
به چوارده‌ورا ئه‌پڕژێنێ»
- بوركان وای وت-
له كو‌لتووری كوردیدا زۆر جار پیاو وه‌ك چیا باسی‌ لێ ده‌کرێ. زۆر كوڕ كه له‌دایك ‌ده‌بن، ناوی چیاكانی كوردستانیان له‌سه‌ر داده‌ندرێت، ئه‌و كێوانه‌ یان به‌رزن ‌و یان ڕووداوێكی مێژوویی له‌ وێنده‌رێ ڕووی داوه. كێو هه‌میشه‌ وه‌ک شوێنێك باسی‌ لێ ده‌کرێ كه پاڵه‌وپشتی پیاوان و ژنانه. پیاو له‌ کو‌لتووری كورده‌واریدا هه‌مان تایبه‌تمه‌ندیی هه‌یه كه كێو هه‌یه‌تی. پیاو و كێو هه‌ر دوو به‌رزن. به‌ڵام ژن بناره، ده‌شتی به‌رپێی كێوه‌. ژن له‌ خواره‌وه بۆخۆی كه‌وتووه، له كاتێكا كه پیاو لوتكه‌یە. كێو مێتافۆرێكه بۆ ڕاوه‌ستان: پیاو كێوه‌ كه قه‌ت نابه‌زێ‌ و دەبەرانبەر‌ ته‌واوی دژوارییه‌كاندا ڕاده‌وه‌ستێ. به‌ڵام ژن كاتێك بوونی هه‌یه كه كێو هه‌بێ ‌و ده‌شت له بوونی لوتكه‌دا مانا په‌یدا ده‌كا. ژن وه‌ک ئه‌ویتر بوونی‌ هه‌یه ‌و بۆشایی به‌پێی نیازی پیاو، پڕ ده‌كاته‌وە. شاعیر كه‌ژاڵ ئه‌حمه‌د ئه‌و مێتافۆره‌ سه‌روخوار ده‌كا و ته‌نیا هێزی كێو نیشان‌ نادا، به‌ڵكوو تایبه‌تمه‌ند‌ییه‌کانی تری كێو/پیاو نیشان ده‌دا. كێو كه خۆی له‌ ئه‌زمه ‌و قه‌یراندا ده‌بینێ ‌و كاتێك كه‌سانێك هه‌ن كه دژ به‌ ده‌سه‌ڵاتی ئه‌و ڕاده‌وه‌ستن، شێت ده‌بێ‌ و ئاماده‌ی پڕژاندنی ئاگره به‌ ده‌وروبه‌ری خۆیدا‌. ئه‌وه‌ هه‌مان كاته‌ كه ئیتر هه‌ست ‌و خۆشه‌ویستی مانای نامێنێ‌. كێو هێنده‌ دڵی لای كه‌س نه‌كردۆته‌وه ‌و له هه‌سته‌ پیرۆزەکانی ئینسانی خۆی دوور كه‌وتۆته‌وه‌؛ له قه‌واره‌ی ئینسانی خۆی د‌ه‌رچووە و بۆته بوونه‌وه‌رێكی سه‌رتر له‌ ئینسان. كێو بۆته قه‌یوومێك كه مافی تایبه‌تی هه‌یه‌. پیاو ده‌توانێ مانعی ژن بێ ‌و مافه‌كانی ژن زه‌وت بكا ‌و له‌ ده‌ستی خۆی بگرێ. ته‌نانه‌ت ئه‌و ڕۆڵه هێنده‌ په‌ره‌ی‌ سەندووه‌‌ و بێ سنووره‌ كه ده‌توانێ ژن بكوژێ ‌و‌ ژیانی لێ‌ بستێنێ. كه‌م نین ئه‌‌و ژنانه‌ی كه لوت ‌و گوێیان ده‌‌بڕدرێن و ده‌كوژرێن، ته‌نیا به‌ تاوانی خوشویستن. بڕینی لوت‌ و گوێ كۆدێكه‌ كه ئێمه ده‌زانین له چ كاتێكدا به‌كار دێت.
کاتێك میشێل فۆكۆ باس له ده‌سه‌ڵات‌ و دژده‌سه‌ڵات ده‌كا، ئه‌وه دێنێته گۆڕێ كه ده‌سه‌ڵات ئاماده‌یه تاوان بكا، هه‌ر بۆ ئه‌وه كه بتوانێ خه‌ڵك بترسێنێ‌ و ده‌سه‌ڵات ڕابگرێ. هه‌رچی دژده‌سه‌ڵات زیاتر بێت، ئه‌وه ده‌سه‌ڵات زه‌ختی خۆی زیاتر ده‌كا. ده‌نگی ژن وه‌ك دژەده‌سه‌ڵات، ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه كه كێو وه‌ك بوركانێك ده‌وروبه‌ری خۆی بسوتێنێ. جووڵانه‌وه‌ی تاكی ژن له بەرانبەر پیاودا زۆر جار به کوشتن‌ و سووتانی ژن ته‌واو ده‌بێ.
«ڕه‌شه‌با وتی
كڵیشه‌ی ئه‌م دونیایه‌م بەدڵ نییه
هه‌وڵ ئه‌ده‌م به وێرانكردن بیگۆڕم
پێم‌ وت منیش وه‌كو تۆ به‌‌دڵم نییه
به‌ڵام ده‌مه‌وێ به‌ ئه‌وین بیگونجێنم»
-شه‌ماڵ وای وت-
له به‌رده‌‌وامی شێعره‌كه‌دا شاعیر به دوو تێڕوانینی جیاوازه‌وه ده‌ڵێ كه چوارچێوه‌كانی ئه‌م جیهانه‌ی خۆش ناوێ ‌و خۆی له‌ پۆزیشنێك/ڕه‌شه‌با داده‌نێ كه ده‌خوازێ دونیا سه‌روژێر بكا. به‌ڵام له هه‌مان كاتدا شه‌ماڵێكه‌ كه ده‌خوازێ به شنه‌بای ئه‌وین جیهان بگۆڕێ. هه‌ڵبه‌ت ده‌كرێ بڵێین كه ڕه‌شه‌با ده‌توانێ ده‌سه‌ڵات بێ، كه به وێرانكردن‌ و یاسای دژ به‌ ئینسانی ده‌خوازێ كه جیهان بگۆڕێ. گرینگ له‌و كۆپله‌ شێعره‌دا ئه‌وه‌یه‌ كه پلاتفۆڕمی ژن بۆ ئاڵۆگۆڕ، ئه‌وینه بۆ‌ دونیایه‌كی بێ‌ شه‌ڕ. كۆده‌‌كانی ڕه‌شه‌با و شه‌ماڵ، ده‌كرێ وه‌ك دوو لایه‌نی ده‌سه‌ڵات ‌و دژەده‌سه‌ڵات ‌و هه‌روه‌ها دوو لایه‌ن ‌و دوو ده‌نگی جیاوازی ناو ده‌روونی خودی شاعیر بن كه ده‌یكاته فاعل. هه‌روەها لێره‌دا ده‌توانین دوو شێوه‌ی به‌ربه‌ره‌كانی له‌گه‌ڵ گرفته‌کان ببینین. ڕه‌شه‌با له پرۆسه‌یه‌کدا ده‌بێته‌ شه‌ماڵ. هه‌مان پرۆسه كه سمیت باسی ‌لێ ‌ده‌كا. سمیت ده‌ڵێ كه ژنان له ژیانی ڕۆژانه‌دا توانایی ‌و‌ زانایی وه‌ده‌ست دێنن‌ كه بتوانن دونیا و هه‌لومه‌رجی ژیانی خۆیان بگۆڕن. شێعر نووسینی ژنان به‌شێكه‌ له‌و پرۆسه ‌و كه‌ره‌سه‌یه، بۆ ئاڵوگۆڕی ده‌روونی شاعیر و كۆمه‌ڵگە.
باسكردن له ئه‌وین به ئاشكرایی له شێعری شاعیرانی ژندا، دوای ١٩٨٠ به‌رچاوه‌. هه‌ڵبه‌ته زۆر پێشتریش بۆ وێنه له شێعری مه‌ستووره‌ی كوردستانی (١٨٠٥-١٨٤٧)دا، باسی ئه‌وین بەئاشكرا هاتووه. به‌ڵام لێره‌دا ته‌نیا مه‌به‌ست له ئه‌وین به‌ مانای كلاسیك نییه. شاعیر ده‌خوازێ بێته ناو جه‌رگەی باسه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییەکان‌ و له دروستكردنی جیهاندا به‌شداری بكا. شاعیر ده‌ڵێ، كه‌ ئێمه‌ی ژن به‌شێكین له‌و جیهانه‌ كه توانایی ‌و خه‌للاقییه‌تمان هه‌یه، ‌و به‌ كار و ئه‌وینی خۆمان ده‌توانین به‌شێكی كارساز بین بۆ دونیایه‌كی ئارام. شاعیر به‌ هیوای گۆڕان‌ و لابردنی كڵیشه‌كانه. ئه‌و جنسێك نییه. ئه‌و تاریفه‌كانی پێشووی له چه‌مكی ژن قه‌‌بووڵ نییه ‌و ئه‌و نۆرمانه‌‌ی كه دژی مافی ئینسانه دێنێته ‌ژێر پرسیار. شاعیر به‌دوای دروستكردنه‌‌، نه‌ک ڕووخاندن.
«ڕێگا نه‌بوو
وشه‌کانم به قاچاغه‌ڕێدا هانی
ته‌قه‌یان لێ‌ كردم
ئه‌سپه‌كه‌م به‌ركه‌وت‌ و
سه‌به‌ته‌ گوڵه‌كه‌م ڕژا
هاواریان لێ‌كردم: تۆ كێیت؟!
نا...، وڵامم ‌نه‌دانه‌وه
چونكه ده‌‌مزانی چه‌كبه‌ده‌ست
قه‌ت له قه‌ڵه‌مبه‌ده‌ست ناگات!"
- ئه‌مه‌ قسه‌ی شه‌هره‌زاده -
خود له‌م كۆپله‌یه‌دا ژنێكی زامدار نییه ‌و ده‌بێته فیگورێكی ئه‌به‌دی: شه‌هره‌زاد. شاعیری ژن له پرۆسه‌ی وه‌ده‌ستهێنانی زاناییدا ئه‌گه‌‌رچی زۆر جار ئازادی لێ ده‌ستێندرێ، به‌ڵام به دانش و خرد ده‌گات. وشه قاچاخه‌كان سه‌رئه‌نجام هه‌ر ده‌بیسترێن. وشه‌كانی شاعیر هه‌مان وشه‌كانی شه‌‌هره‌زادن كه هه‌زار و یه‌ک شه‌وی به‌ناو كرا. ئه‌و، ڕۆشنبیرێكه كه زۆر پرسیار له‌ مێشكیدا خوول ده‌خۆن. شه‌هره‌زاد ژیانی خۆی وه‌خه‌ته‌ر ده‌خا، بۆ ئه‌وه كه هه‌م خۆی ‌و هه‌م ژنانی تر نه‌جات‌ بدا. نه‌جاتدانێک له ڕێگای وشه‌‌وە.
ئێدوارد سه‌عید له كتێبی به‌رپرسایه‌تی ڕۆشنبیردا باسی ئه‌وه‌ ده‌كا، كه ڕۆشنبیر كه‌سێكی سه‌ربه‌خۆ و‌ به‌ئیراده‌یه، ئه‌گه‌رچی ڕه‌نج‌ ده‌با، به‌ڵام توانایی ئه‌وه‌ی هه‌یه كه باوه‌ڕ و ئیده‌ی خۆی بێنێته‌ مه‌یدان. له‌و كۆپله‌ شێعره‌دا ده‌بینین، كه چۆن شاعیر له ژیانی ڕۆژانه‌ی ژنان ده‌دوێت. شاعیر له‌ باری فیزیكییه‌وه بێ توانایه‌ و چه‌کبه‌ده‌ست نییه ‌و شه‌ڕ ناكا‌، به‌ڵام به وشه ‌و بیری خۆی، ده‌سه‌ڵاتی چه‌کبه‌ده‌ستان‌ و پیاوان دێنێته‌ ژێر ڕه‌خنه. پاشماوەی سیستم ‌و یاساكانی به‌عس‌، کو‌لتووری دژبەژن، ته‌نگیان به‌ ژنان‌ هه‌ڵچنیوه‌. سیستم ‌و کو‌لتوور به ڕۆژێك ناگۆڕێت ‌و پرۆسه‌یه‌كی درێژخایه‌نه‌. شاعیر باس له‌و شوێن ‌و كاته دژواره‌ ده‌كا كه هیچ ده‌ره‌تانێک ناهێڵێته‌وه بۆ دیالۆگ. ده‌سه‌ڵات ڕێگا نادا وشه‌كان به ئازادی بڵاو ببنه‌وه. ته‌نانه‌ت ته‌قه‌ له شاعیر/ڕۆشنبیر ده‌کرێت. له‌ شاعیر ده‌پرسن كه كێیه؟! ئه‌و كه‌سانه كێن كه پێش به وشه‌ ده‌گرن‌؟ بۆ ده‌ستڕێژ لە ئه‌سپ‌/نیشانه‌ی ئازادی ده‌كه‌ن؟ بۆ كارێكی وا ده‌كه‌ن كه شاعیر گوڵه‌كانی، واته وشه‌كانی، لێ بڕژێ؟ به‌شێك له خود و گیانی شاعیر واته‌ ئه‌سپ ده‌پێکرێ‌. واته ده‌سه‌ڵات بەكرده‌وه‌ی خۆی ده‌ستدرێژی ده‌كاته سه‌ر هه‌ست ‌و بیری شاعیر.
ئه‌و كه‌سانه، ئه‌و چه‌کبه‌ده‌ستانه هه‌ر هه‌مان پاشماوه‌كانی به‌عس، به‌كرێگیراوانی ده‌وڵه‌تانی تر و بگره نه‌یارانی ناوخۆیین كه مافی هاووڵاتی‌بوونی خه‌ڵک به ئاكاری دژی ئینسانی خۆیان له‌ژێر پێ‌ ده‌نێن. كاتێك چه‌ک قسه ده‌كا، كاتێک چه‌ک لەناو خه‌ڵكدا بڵاوه، كاتێک گرووپه‌كانی ڕادیكاڵ چه‌ک ‌و ئایدۆلۆژی به‌كار دێنن، هه‌لومه‌رجی ناله‌بار پێك دێت ‌و ئاسایش له ئینسانه‌كان ده‌ستێندرێ. لێره‌دا بیری سه‌ده‌کانی ناوه‌ڕاسته كه بڕیار ده‌دا تا ده‌نگه‌كان خه‌فه‌ كرێن ‌و له‌ژێر ناوی جوراوجۆر ده‌ستدرێژی ده‌كاته سه‌ر ژیانی تاک ‌و كۆمه‌ڵ. زۆر جار ده‌ستدرێژی بۆ سەر مافی ژنان خۆ له‌بن نێوی جوراجۆردا ده‌شارێته‌وه. فاكته‌ره‌كانی سیاسی، ئێكۆنۆمی، ئایینی ‌و کولتووری، پێكه‌وه‌ ده‌ست له‌ناو ده‌ست، تۆڕێكی ئاڵۆز ده‌چنن. ده‌سه‌ڵات به بۆچوونی فۆكۆ حه‌قیقه‌ته‌کانی خۆی دروست‌ ده‌كا. به مانایه‌ك، هه‌م واقعیه‌تی ڕۆژانه ‌و هه‌م خه‌یاڵ به‌شێكن له ئاكامی مێكانیسمی ده‌سه‌ڵات. ده‌سه‌ڵات ده‌توانێ زۆر كرده‌وه وه‌ك شتێكی نورماڵ ‌و قه‌بوڵكراو نیشان بدا.
هاوكات له‌گه‌ڵ ئه‌‌وه، كولتوور زیندانێک نییه كه ده‌ست ببه‌ستێتەوە. به‌رده‌وام كولتوور له گۆڕاندایه‌. تاک زۆر جار ڕۆڵێكی گرینگی بۆ گۆڕانكاری هه‌یه ‌و ده‌توانێ سه‌ربه‌خۆ ده‌ستبه‌كار بێت. هه‌ر بۆ وێنه كه‌ژاڵی شاعیر، له كوردستانی نوێدا ستونێكی تایبه‌ت به‌ خۆی هه‌یه كه ده‌توانێ له‌ وێنده‌رێ بنووسێ. هه‌ڵبه‌ته ئه‌و كاره له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی لایه‌نێكی سیاسی تایبه‌تدایه ‌و به‌پێی بۆچوونی ئێدوارد سه‌عید، ده‌توانین بڵێین كه سه‌ربه‌خۆ نییه، به‌ڵام گرینگ ئه‌وه‌یه كه تاک بتوانێ له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتیشدا خۆی فۆڕموله بكا، سه‌ربه‌خۆ بێ ‌و كاریگه‌ری دانێت.
ژنان مافی خۆیانه كه له مێدیاكان، گۆڤاره‌كان، ڕادیۆ و هتد كه‌ڵک وه‌ربگرن‌. ئێستا له كوردستان به سه‌دان كچ شێعر له ڕۆژنامه ‌و گۆڤاره‌كاندا بڵاو ده‌که‌نه‌وه‌ و كاری ژورنالیستی ده‌که‌ن. ئه‌و ئیمكانه‌ ده‌كرێ له‌ خزمه‌ت جووڵانه‌وه‌ی ژناندا بێت. هه‌ر له ئاكامی ئه‌و جووڵانه‌وه‌ ڕه‌وایه‌دا ساڵی ٢٠٠٠ یاسایه‌كی تازه له پارله‌مانی كوردستان ئیمزا كرا كه كوشتن له‌ژێر ناوی نامووس‌ و شه‌ره‌ف به قه‌تڵ ده‌ناسرێت‌ و بکوژ سزا ده‌درێت.
پرسیار له شاعیری کۆچکردوو ژیلا حوسێنی
«سه‌رپۆشه شڕه‌كه‌ی دایكم
ده‌سبه‌رداری سه‌رم نابێ‌ و
ئه‌ڵێ: من هی داپیره‌تم
ڕه‌نگه ئه‌ویش له داپیر‌ه‌ی خۆیه‌وه بۆی به‌جێ ‌مابێ
سه‌ریشم په‌نجه‌ره‌ی تاقبازی به‌ره‌و ئاسمانه
حه‌زئه‌كا ڕۆژان میوانداری هه‌تاو بكات
شه‌وانیش مانگ‌ و ئه‌ستێره.
چاویلكه‌یه‌كی قه‌ترانیش له دایكم بۆ ماوه‌ته‌وه
ئه‌ڵێ: دونیا هه‌ر ئه‌مه‌یه تۆ ئه‌ی‌بینی
له‌گه‌ڵ هه‌ر گرمه‌ی هه‌ورێكا، قارچكی سه‌د پرسیاری
دووپات‌ و تازه‌ش
له‌ چاوانما هه‌ڵه‌تۆقێت.»
ژیلا حوسێنی كتێبی گه‌شه‌ی ئه‌وینی له ساڵی ١٩٩٤دا بڵاو کرده‌وه‌. ئه‌وه‌ به‌و مانایه‌یه كه شێعره‌كانی ناو ئه‌و كتێبه له سه‌رده‌می حكوومه‌تی جومهووری ئیسلامیدا نووسراون. واته له‌م ده‌ورانه‌دایه كه ژنان ده‌بێ چارشێو و حیجابیان هه‌بێ ‌و له شه‌قامه‌كان له‌گه‌ڵ نامه‌حره‌م ڕانه‌وه‌ستن‌ و هتد.
ژیلا به‌و شێعره‌ كۆنتڕۆڵ ‌و ده‌سه‌ڵات له زاویەی ‌دیدێكی كولتوورییه‌وه دێنێته‌ ژێر ڕه‌خنه. شاڵ ‌و سه‌رپۆش‌، كه له دایەگه‌وره‌کانه‌وه‌ بۆ ژن ماوه‌، ده‌ست له سه‌ری شاعیر هه‌ڵناگرن. سه‌رپۆش كه قژ داده‌پۆشێ، سیمبۆلی ئیختێناق ‌و گوشار، بۆ شاعیر هیچ نرخێكی نییه. ئه‌وه كه ژن ده‌بێ شێوه‌یه‌كی تایبه‌ت له جلوبه‌رگی هه‌بێ، به‌شێكه له مێكانیسمی كۆنتڕۆڵ لەلایه‌ن پیاوسالاری ‌و ده‌سه‌ڵاته‌‌وه. چۆنیه‌تی لیباس ده‌به‌‌ركردنی منداڵان هه‌ر كه لەدایك ده‌بن، واته ئه‌گه‌ر كوڕ بن لیباسی شین‌ و ئه‌گه‌ر كچ بن لیباسی سووره‌تیان ده‌به‌ر ده‌كرێ، هه‌نگاوی هه‌وه‌ڵه كه كه‌سایه‌تی ژنانه‌بوون/پیاوانه‌بوون، ده‌داته ئینسانه‌كان. سه‌رپۆش كه نیشانه‌یه‌كی ژنانه‌یه، ئیتر بۆ شاعیر نۆرمێكی پیرۆز نییه، به‌ڵكوو ئه‌و ده‌خوازێ ئه‌و نۆرمه كۆنه فڕێ‌ بدا. شاعیر له ئه‌و میرات‌ و نۆرمانه كه خودی ژنان هه‌ڵگری بوون ‌و له ڕۆڵی دایه‌گه‌وره‌کان فاسیله‌ ده‌گرێ‌ و خۆی وه‌ك ئینسانێك‌/فاعیلێك ده‌بینێ، نه‌ک جسمێكی ژنانه كه ته‌ماشاكردنی خه‌ته‌ر ‌بێ. وشه‌ی سه‌رپۆش بۆ ئه‌وه دێت كه جێگا بۆ نۆرمێكی تر، واته ڕزگاری له قه‌یدوبه‌ندی‌ جلوبه‌رگ، خۆش كا. بیۆرك پێی‌ وایه كه ژنانه‌بوون ئه‌زموونێكی كۆمه‌ڵایه‌تییه كه له جلوبه‌رگ‌ و زمان‌ و سیستمدا خۆ نیشان ده‌دا. ئه‌وه كه ژن ده‌بێ جۆرێك لیباس ‌ده‌به‌ر بكا و جۆرێک بجووڵێته‌وه، به‌شێكه له‌‌و كه‌سایه‌تییه كه‌ ده‌سه‌ڵاتی پیاوسالار به‌سه‌ر ژنیدا ده‌سه‌پێنێ. ژن ده‌بێ ژنانه بێ، چونكه ده‌سه‌ڵات ده‌خوازێ، كه ژنانه‌بوون وه‌ك شتێكی سرووشتی‌ و زگماكی كه له‌گه‌ڵ مروڤ له‌دایک ده‌بێ نیشان بدا، تا بتوانێ ده‌سه‌ڵات به‌پێی‌ جنس دابه‌ش بكا. ته‌واوی ئه‌و شتانه ده‌بنه هۆی ئه‌وه‌ی كه ژن ژێرده‌سته‌ وه‌مێنێ‌ و سه‌‌رپۆش ده‌بێته هۆی ئه‌وه كه ژن وه‌ك جسم، نه‌ک ئینسان، ده‌بیندرێ. ئه‌وه ئه‌زموونێكه كه پیاوان نییانە.
ژیلا باسی ئه‌وه ‌ده‌كا كه چۆن ته‌نانه‌ت چاویلكه، كه بۆ باشتر دیتن ده‌بێ به‌كار بێت، دید و زاویه‌ی بینینی شاعیر ده‌گۆڕن. ئه‌و جۆره‌ی كه ده‌سه‌ڵات ته‌نزیمی ده‌كا. مێتۆدی سمیت له لێكۆڵینه‌وه‌كانی سه‌باره‌ت به ژیانی ژنان نیشان‌ ده‌دا كه چۆن ژنان له ژیانی ڕۆژانه‌دا به‌رده‌وام دووگانەگی ته‌جرووبه‌ ده‌كه‌ن. ئه‌و ئه‌زموونه ده‌بێته كاكڵی هه‌ڵوێستگرتنی ژنان. ژیانی ڕۆژانه لەلایه‌ن هێزه‌ باڵاده‌ستەکانەوە ئۆرگانیزه‌ ده‌کرێ. شاعیر ناچار ده‌کرێ كه له چوارچێوه‌دا جیهان ته‌ماشا بكا و ده‌ست له كونجكاوی هه‌ڵگرێ.
كاتێك فۆكۆ ده‌سه‌ڵات ته‌وسیف‌ ده‌كا، نیشان‌ ده‌دا كه چۆن ده‌سه‌ڵات پێناسه‌ی كه‌سایه‌تی دروست‌ ده‌كا. فۆكۆ ده‌ڵێ كه ئایدێنتیتی له پێوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییەکان ‌و ده‌سه‌ڵات جیا نییە. ده‌سه‌ڵات‌ به ‌هۆی چاویلكه‌یه‌كی ڕه‌ش ده‌خوازێ جیهان تاریك‌ و ته‌نگ نیشان بدا، به‌ چه‌شنێك كه دیدی شاعیر كه‌م بێته‌وه‌ و خه‌یاڵه‌كانی لێ بستێنێ ‌و یان شكڵێكی ‌تریان بداتێ.
به‌ڵام شاعیر چی هه‌یه جگه‌ له‌ پرسیار؟ به‌ هه‌ر زه‌ختێک، قارچكی پرسیار هه‌ڵده‌تۆقنه‌وه‌ و ژنان به‌دوای ڕێگا چاره‌ و وڵامدا ده‌گه‌ڕێن تا كه‌سایه‌تییه‌كی تازه‌ بۆ خۆیان ساز بكه‌‌ن.
ئایدێنتیتی حاڵه‌تێكی ڕاوه‌ستاو (ثابت)‌ و لامتغیر نییه. ئایدێنتیتی پرۆسه‌یه‌كه كه به‌رده‌وام له حاڵی گۆڕان‌ و پێكهاتندایە. گیدێنز پڕۆفێسۆر له كۆمه‌ڵناسی، باس له‌وه‌ ده‌كا كه له جیهانی ئیمڕۆدا، تێكنیكی باڵا‌، ئامرازی پێوه‌ندی ‌و مێدیا، شوێنێكی تایبه‌تییان هه‌یه بۆ كاركردن له‌سه‌ر ئیندیوید و ئیمكانی تاک بۆ ئه‌وه‌ كه پێوه‌ندی ساز بكا به‌بێ ئه‌وه‌ كه فاكته‌ره‌كانی جێگا و كات، گرفتێک دروست بكه‌‌ن. فاكس، ساته‌لایت، ڕادیۆ، پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ ئه‌وانی ده‌ره‌وه‌ و باڵاتر له‌ هه‌مووان، هێزی خودی خه‌ڵک ‌و ویستیان بۆ گۆڕانكاری له كۆمه‌ڵدا، ڕۆڵی به‌‌رچاویان هه‌یه له‌سه‌ر تاک.
تاكه‌كان توانایی ئه‌وه‌یان هه‌یه كه سازنده‌ی ژیانی خۆیان بن. له هه‌ر ساتێک كه ژن له بەرانبەر پیاوسالاری ‌و ده‌سه‌ڵاتدا ڕاد‌‌ه‌و‌ستێ، پرسیاره‌کان دووباره‌ و سه‌دباره‌ ده‌بنه‌وه. وه‌ك تاك، بیر و هۆشی شاعیر، په‌نجه‌ره‌یه‌كی‌ ڕوو به‌ ئاسمانی تێدایه‌ كه ده‌توانێ میوانداری هه‌تاو، مانگ‌ و ئه‌ستێره‌كان بكا. په‌نجه‌ره‌کان ده‌بێ بكرێنه‌وه هه‌تا بیری تازه‌ و نوێ بێته‌ مه‌یدان ‌و گه‌‌نده‌ڵ ‌و گه‌نیو بڕۆن. شاعیر به‌ كه‌ڵكوه‌رگرتن له ژیانی ڕۆژانه ‌و پێوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان، ئه‌و دووگانەگییه، به سیمبۆله‌كانی سه‌رپۆش، چاویلكه، ئاسمان ‌و په‌نجه‌ره، نیشان‌‌ ده‌دا. ئه‌و دژبەیەکییانە (تضاد)، ده‌بنه هۆی ئازار و ناكۆكی له ده‌روون ‌و خه‌یاڵی كه‌سه‌كاندا، كه به‌ بۆچوونی سمیت ده‌بنه‌ هۆی پرۆسه‌‌ی ‌وه‌ده‌ستهێنانی زانایی ‌و سه‌رئه‌نجام هۆی دۆزینه‌وه‌ی ڕێگاكان.
دوكتور سه‌عید پێوه‌ندی، باس له‌وه‌ ده‌كا كه ڕاده‌ی دانشجویانی كچ له ئێران زیاتر له ٦٠%ە. پێوه‌ندی باس ده‌كا كه كچان هه‌‌رچی زۆرتر بۆ لای خوێندن‌ ده‌ڕۆن بۆ ئەوەی ڕێگای به‌ربه‌ره‌کانی بدۆزنه‌وه‌ و ئازاد بن. زانست ‌و خرد، توانایی به ئینسانه‌ بێده‌سه‌ڵاته‌كان ده‌دا و به‌م چه‌شنه كچان له ماڵه‌وه دێنه‌ ده‌ر و تامی ئازادی ده‌چێژن‌ و دونیای ده‌ره‌وه‌ ته‌جره‌به‌ ده‌كه‌ن.
شێعری جه‌ژن‌ و جه‌‌نگ، سارا فه‌قێ خدر، ٨ی مارسی ١٩٩٨نووسراوه:
«له‌م جه‌ژنه كپ‌ و خامۆشه‌دا
ته‌نها شتێك خرۆشاوه
ته‌نها شتێك ناخی سڕبووم ده‌‌هه‌ژێنێ
ته‌نها یه‌ك شت!
تارمایی ئه‌و شێره‌ژنانه‌ی
له شه‌وێكی سارد و سڕدا
له‌سه‌ر چنگ، به هه‌ورازێكی سه‌ختدا هه‌ڵده‌زنێن
ئه‌و ژنانه‌ی
خه‌و چاوانی جێ هێشتوون‌ و
مایه‌ی ساخته قاقای پیاوانن
سه‌دان تۆمه‌ت:
لادان له یاسا پیرۆزه‌كان!
به‌ڕه‌ڵایی، بێ‌ئاوه‌زی، بێ‌ئابڕوویی
بێ... بێ... بێ هه‌موو شتێك!
جه‌ژنه ‌و
له‌م خۆرهه‌ڵاته خۆرئاوابووه‌دا
پیاوی خاوه‌ن ژن‌ و
وڵات‌ و
جه‌نگ
ده‌كوژێ‌ و
ده‌كوژرێ ‌و
میراتی مه‌ینه‌تییه‌كان
بۆ ژنی خاوه‌‌ن هیچ جێ ده‌‌هێڵێ!
جه‌ژنه ‌و
شه‌پۆله‌كانی سروودی جه‌‌نگ
گه‌رده‌كانی هه‌وا ده‌خاته سه‌ما
بۆنی مه‌رگ په‌خش ده‌كا
به‌ڵام ده‌ریای خه‌بات ‌و جه‌ژنی ئێمه
به ده‌می سه‌گی ئه‌م جه‌نگه پیس‌ نابێ!»
هه‌میشه‌ و له هه‌موو شوێنێک، كه‌سانێک هه‌ن‌ كه یاسا ‌و نۆرمه‌ به‌ڕ‌واڵه‌ت پیرۆزەکان، بشكێنن. له‌و شێعره‌دا پارادۆكسێک (دژایه‌تییه‌ک)، له تێڕوانینی جۆراوجور بۆ مافه‌كانی ژنان نیشان ده‌‌درێ. له چاوی شاعیردا ئه‌و ژنانه‌ی كه سنووره‌كان ده‌شكێنن، قاره‌مانن. به‌ڵام له چاوی ده‌سه‌ڵاتدارەکانەوە ئه‌و ژنانه وەک خه‌تاكار ده‌بیندرێن. ئه‌و ژنانه ده‌بنه هۆی گۆڕانكاری ‌و په‌یدابوونی نۆرمی تازه‌ كه پیاوسالاری دێنێته ژێر پرسیار. هێندێک جار ئه‌و ژنانه بەبێ ئه‌خلاق‌ ناو ده‌برێن. سێبه‌ری ئه‌و ژنانه ده‌روونی شاعیر ده‌‌هه‌ژێنێ. سێبه‌ری ژنانی ناسراو و نه‌ناسراو كه له شه‌وانی سارد و سڕدا به‌ هه‌ورازه سه‌خته‌كاندا سه‌رده‌كه‌ون. ئه‌و شه‌وانه بۆ جێژن ده‌شێن‌ و كاتێكی پیرۆزن كه هه‌موو كه‌س جێژنیان ناگرێ، به‌ڵكوو ته‌نها هی ئه‌وانه‌یه‌ كه له بەرانبەر تانه ‌و ته‌شه‌‌ر و تۆهمه‌تدا ڕاده‌وه‌ستن، ئه‌وانه‌ی كه خه‌و له چاوانیان بزر بووە.
بۆ ده‌بێ كاتی جێژن ئاوا سارد و بێده‌نگ بێ؟ ئایا ئه‌و شه‌وانه، شه‌وانی كوشتنی ژنان له‌ژێر ناوی نامووس‌ و شه‌ڕه‌فدا نییه؟ ئایا ئه‌و شه‌وانه ده‌ورانی تێپه‌ڕكردن‌ (گذار) نییه؟ ئه‌و بڵندیانه كه ده‌بێ ژنان به‌سه‌ریدا زاڵ بن چین؟ ئایا هه‌مان نۆرمه‌ گیانسه‌خته‌كان نین كه جه‌‌نگیان پێویسته تا بتوانێ به‌سه‌ریاندا زاڵ ‌بێ؟ ئه‌و كولتووره تا بگۆڕدرێ، گیانی سه‌‌دان كه‌سیان قووتدا‌وه‌. ئه‌و گرفتانه ڕیشه‌یه‌کی قووڵیان هه‌یه ‌و هێندێك جار كار بۆ گۆڕان زۆر دژوارە.
ئه‌و شه‌وانه بێده‌نگن، واتا زۆر كه‌س زوڵم له ژنان ده‌بینن، به‌ڵام هه‌ڵوێست ناگرن. ته‌نانه‌ت ئه‌وانه‌ی كه ناوی خۆیان ناوه ڕۆشنبیر. ئه‌وان‌ به‌ بێده‌نگی خۆیان، ڕێگایان بۆ گرووپه‌ كه‌لله‌ڕه‌قه‌‌كان ‌و ده‌سه‌ڵاتی پیاو خۆش كردووه‌ كه مافه‌ ئینسانییەکان بخرێنه‌ ژێر پێ. بێده‌نگی هێندێک جار یاسایه‌كی نه‌نووسراوه‌ كه ده‌سه‌ڵات له مێكانیسمی خۆیدا هارتر ده‌کا.
تا ئێستا به سه‌دان كچ له‌ژێر ناوی شه‌ڕه‌فدا كوژراون، چونكه نه‌چوونه‌ته‌ ژێر باری زوڵم. فۆكۆ باس له‌وه‌ ده‌کا كه چۆن ده‌سه‌ڵات له ڕێگای دیسیپلین‌، كۆنتڕۆڵ ‌و نۆرماڵ نیشاندانی یاساكانەوە خۆی داده‌سه‌پێنێ. ده‌سه‌ڵات پێوه‌ندی نێوان ئینسانه‌كان كۆنتڕۆڵ ده‌كا و هه‌موو شتێک له ده‌ره‌وه‌ی چوارچێوه‌ی ده‌سه‌ڵات، دژ به یاسا و نۆرم ده‌ناسێنێ. پێوه‌ندی نێوان جنس ‌و ده‌سه‌ڵات له چوارچێوه‌‌ی زه‌ختدا ده‌توانین بێنینه به‌ر باس. ده‌سه‌ڵات جسمی ژن ده‌‌كاته شتێک كه هیستری ساز ده‌كا و ده‌بێ كۆنتڕۆڵ بكرێ.
ڕووناكی وڵاتی شاعیری جێ‌ هێشتووه. له‌م وڵاته‌دا‌ پیاو ساحێبی جەستە و ڕۆحی ژنه. پیاو خاوه‌‌نی ‌هه‌موو شتێكه، له كاتێكدا كه ژن نه خۆی هه‌یه‌ و نه هیچ. له‌م وڵاته‌دا شه‌ڕ به‌رده‌وامه. پیاو چ بكوژێ‌ و چ بكوژرێ، میراتی خه‌م بۆ ژن جێ ده‌مێنێ. شه‌ڕی ناوخۆیی ‌و شه‌ڕ له‌گه‌ڵ داگیركه‌ران، ئاسه‌واری قووڵی له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه داناوه ‌و به‌شێک له په‌یامه‌دی نێگاتیڤی ئه‌وه بۆ ژنان بووە.
هه‌روه‌ها له‌ژێر ناوی نامووسدا، ژن ده‌كه‌وێته‌ به‌ر په‌لامار. ژن ژێرده‌سته‌یه ‌و شاعیر خه‌مگین، به‌ڵام هومێد هه‌یه‌. ته‌نیا ڕێگا بۆ له‌ناوبردنی ئه‌و درزه قووڵه، تێكۆشانە. هه‌رچه‌نده پرۆپاگانده بكرێ‌ و به‌رچه‌سب لێ بدرێ، د‌ه‌ریا، نمادی زایش ‌و خاوێنی كه له‌م شێعره‌دا بارێكی زۆر پۆزێتیڤی هه‌یه، به‌ ده‌می سه‌گ ئالووده ‌نابێ. دووباره‌ شاعیر، تێمێک به‌ دوو نیگا دێنێته ئارا. ده‌ریای بێكه‌ران، به‌و پیسییه‌ كه‌ تێی داوێن، گڵاو نابێ. لێره‌دا ژن‌ و جووڵانه‌وه‌ی ژنان به مێتافۆری ده‌ریا ناویان دێت. هه‌میشه خه‌ته‌ری لۆمه‌ ‌و تۆهمه‌ت هه‌یه، به‌ڵام مارشی ژنان وه‌ڕێ كه‌وتووه‌ و پێشی‌ ناگیرێت. به‌م جۆره ته‌نیا ڕاوه‌ستان له بەرانبەر ده‌سه‌ڵاتی پیاوسالاردایه كه ده‌توانێ ببێته هۆی ئاڵوگۆڕی بنه‌ڕه‌تی له دیدمان بۆ دوو چه‌مكی حه‌قیقه‌ت‌ و ئه‌خلاق. پێوه‌ندییه‌كانی ناو ده‌سه‌ڵات یه‌كلایه‌‌نه‌ نین ‌و به‌بێ دژەده‌سه‌ڵات، ده‌سه‌ڵات مانای نییە.
به‌رئه‌نجام
زۆر ژن له كوردستان ده‌ستیان‌ داوه‌ته نووسین‌ و ده‌خوازن جێگە و پۆزیشنی ژن له كۆمه‌ڵگه‌دا بگۆڕن. ئه‌و ژنانه له ئۆپۆزیشندا (دژەده‌سه‌ڵات) جێگا ده‌گرن ‌و به ئاواتن ساختاری ده‌سه‌ڵات بگۆڕدرێ. ژنانی شاعیری كورد له فازی سه‌رگه‌ردانی‌ و ئێلیناسیۆن هاتوونه‌ته‌ ده‌ر و له‌پێناو په‌یداكردنی كه‌سایه‌تییه‌كی تازه‌، ده‌ستیان داوەته‌ ئازادنووسین ‌و دووریكردن له خودسانسۆری. جووڵانه‌وه‌ی ژنانیش یارمه‌تیده‌ری ئه‌وانه‌ن كه ئازایانه‌تر بنووسن.
شاعیرانی ژن وه‌ك تاكی ڕۆشنبیر، ڕۆڵی كاریگه‌ریان هه‌یه‌ بۆ ئاڵوگۆڕ. نووسین‌ بۆ ئه‌وان وه‌ک كارێكی پڕمانایه كه دواتر به بڵاوبوونه لەناو خه‌ڵكدا باسوخواسی له‌سه‌ر ده‌کرێ، واته نووسینی ژنان ده‌بێته كارێكی ڕۆشنبیری كه ئۆرتۆدۆكسی‌، دۆگمه‌كان ‌و هێژمۆنی پیاو دێنێته‌ ژێر پرسیار.
ژنانی نووسه‌ر ‌و جووڵانه‌وه‌ی ژنان پێكه‌وه گفتمانێکی (دیسكۆرس) فێمینیستی پێك دێنن. شاعیرانی ژن ژیانی ڕۆژانه‌ و ئه‌زموونه‌كانی خۆیان‌ و ژنانی تر ده‌كه‌نه تێكست‌ و ده‌خوازن كه دیتنی‌ ژن وه‌ک جنسی دووه‌م نه‌مێنێت. ژنان ئاماده‌ن كه هێز و توانایی خۆیان، ئه‌وین، خه‌و‌ن ‌و ئه‌زموونه‌كانیان بۆ سازكردنی كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك كه تێیدا ژن به ‌هۆی زمان‌، بیۆلۆژی ‌و مێژوو، جنسی دووه‌م نه‌بێ، به‌كار بێنن‌ و به‌هیوان كه ئینسان له دوو كاتێگۆری ژن/پیاودا، دابه‌ش نه‌كرێت‌ ‌و هه‌لومه‌رجێك پێك بێت كه ژن/ئینسان، وه‌ك ئینسان چاو لێ بكردرێن نه‌ک وه‌ک جنس.
تێبینی:
ئەم لێكۆڵینه‌وه‌یه پاییزی ٢٠٠١ له زانكۆی سۆدێرتۆرنی Södertörn ستۆكهۆڵم، به زمانی سویدی نووسراوه.
(Södertörns Högskola ،Institutionen för kultur och lärande, Litteraturvetenskap med genusinriktning
ئەدەبیات بە ڕوانگەی جێندێری)
سێپتامبری ٢٠٠٤ بۆ هه‌وه‌ڵ جار به‌شێک له لێکۆڵینه‌وه‌که (١٤ لاپەڕە) بۆ پێشكه‌شكردن له كۆنگره‌ی نێونه‌ته‌وه‌‌یی ژنانی كورد له زانكۆی تاران كراوه‌ته كوردی. نۆوامبه‌ری ٢٠٠٤ به‌شێکی کورتکراوی وتاره‌که به کوردی بۆ سایتی دیمانه ئاماده کراوە.
هێندێك چه‌مك بەرانبەره‌كه‌یان به فارسیش هاتووه بۆ ئه‌وه‌ی یارمه‌تیده‌ر بن بۆ ئاسان ناسینه‌وه. ڕەنگە هێندێک بابەت له ساڵانی ڕابردوو ئاڵوگۆڕیان به‌سه‌ر‌دا هاتبێ.
سەرچاوە و ڕێفێرێنسەکان
Adolfsson, Forselius. Vardagsslit och drömmarsspråk, Svenska proletärförfattarinnor från Maria Sandel till Mary Andersson. 1981, Värnamo. Hammarström & Åberg Bokförlag.
Björk, N. Under det rosa täcket, om kvinnlighetens vara och feministiska strategier. 1999, Danmark. Wahlström & Widstrand.
Ehn. B & Löfgren, O. Kulturanalys. 1982, Stockholm. Liber förlag.
Foucault, M. Sexualitetens historia, 1. Viljan att veta. 1980, Södertälje. Gidlunds.
Beauvoir, S. Det andra könet. Översättning av Inger Bjurström och Anna Pyk. 1999, Danmark. PAN Pocet.
Moi, T. Simone De Beauvoir, Hur man skapar en kvinnlig intellektuell. Översättning: Lisa Wilhelmson. 1996, Stockholm/ Stehag. Brutus Östlings Bokförlag Symposion.
Månsson, P. red. Moderna samhällsteorier. 1995, RABÈN PRISMA.
Said, E. Den intellektuelles ansvar. Översättning Hans O. Sjöström.1995, Bokförlaget Bonnier Alba AB.
Shamloo, A. Allomfattande Kärlek, diktsamling. Översättning till svenska av Azar Mahrojian.
1994, Stockholm. Arash Förlag.
Sjögren, A. Här går gränsen. 1996, Värnamo. Annick Sjögren & Bokförlaget Arena.
Referenslitteratur
Foucault , M. Vansinnets historia under den klassiska epoken. 1983, Lund. Arkiv förlag .
Giddens, A. Modernitetens följder. 1996, Lund. Studentlitteratur.
Giddens, A. Sociologi. 1994, Lund, studentlitteratur.
Hofstede, J. Organisationer och kultur, studentlitteratur. 1991, Lund.
Witt- Brattstöm, E. Edihts jag. 1997, Stockholm. Norstedts Förlag.
Ahmad, K. Proverb of Sayings, poems. 1999, Soleimanieh. Ungdomscentrum Media Förlag.
Hémn. Avskljandets Grått. 1979, Mahabad. Saidiyan Förlag.
Hossini, J. Kärleken blommar. 1995, Senandaj. Jiar Förlag.
Goran. Paradis och minne. Utgivare Malla Karim, M. 1980, Bagdad.
Frog Faroqzads Diktsamling. 1993, Tehran. Morvarid förlag.
Qasmlo, A. Kurdistan och kurd. 1996, Stockholm. APEC förlag.
The 11th international conference of the Iranian Women´s studies Foundation. Review of the iranian women´s feminist studies & movements in the past two decades & its future outlook. June 15- 18, 2000 university of California Berkeley. Föreläsningsmaterial som finns på band.
Faqe Xéder, Sara. Högtid och krig, dikt.1995, Kurdistan.
Mardin Kesmir. C- uppsats, Hemmet, en arbetsorganisation bakom scenen om kvinnors hemarbete. Sociologiska Institutionen vid Stockholms universitet. 1995, vårtermin

بۆچونی نوێ