لێکدانەوە و شیکاری سەبارەت بە ڕیشەی وشەی «سنه دژ» زۆر جێگەی سەرنجە و لە روانگەی زمانەوانیی مێژوویییەوە زۆر شیاوی تێڕامانە. ناوناسیی شوێنەکان (Toponymy) زۆرجار چەند چینێکی جیاوازی واتایی لەخۆ دەگرێت. ئەم جۆرە لێكدانانەوە  زۆر پێویستن و هەر کامەیان تیشک دەخەنە سەر ڕەهەندێکی ئەم ناوە:

١. «سنه» بە واتای بەرد یان تاشەبەرد

ئەم گریمانەیە لە روانگەی زمانەوانیی بەراوردکارانە (Etymology) زۆر بەهێزە. لە زۆرێک لە زمانە هیندو ئەورووپاییەکان و هەروەها زمانە زاگرۆسیە کۆنەکاندا، ئەو ڕیشانەی ئاماژە بە چەمکی بەرد، ڕەقی یان تاشەبەرد دەکەن (وەک «سان» یان «سنگ» لە فارسی)، لە ناونانی شوێنە شاخاوییەکاندا زۆر باو بوون. لەم روانگەیەوە، «سنە دژ» هەمان «دژی بەردین»ـە کە بە لەبەرچاوگرتنی پێکهاتەی جوگرافیایی و دیواره‌ تاشەبەردینەکانی دەوروبەری شار، پاساوێکی تەواو لۆژیکی هەیە.

٢. «سنه» بە واتای مانگ (خوداوەندی مانگ)

ئەم تێڕوانینە ڕەهەندێکی ئەفسانەیی و ئایینی هەیە کە زۆر قووڵە.

لە ئەفسانە و زمانە کۆنەکاندا، «سین» (Sin) ناوی خوداوەندی مانگ لە میزۆپۆتامێی کۆن بووە. بەستنەوەی «سنه» بە «سین» و لە ئەنجامدا «مانگ»، ئەم گریمانەیە دەخاتە ڕوو کە ڕەنگە ناونانی ئەم شوێنە ڕیشەی لە باوەڕە کۆنەکانی پێش ئیسلامی ناوچەکەدا هەبێت.

 ئەگەر «سنه» بە «سین» (خوداوەندی مانگ) پەیوەند بدەین، لێکدانەوەکەمان بۆ «سنە دژ» وەک «قەڵای مانگ» یان «دژگەی مانگ» لە ڕووی ئەدەبییەوە زۆر جوانە و لە شیکارییە هێماناسییەکاندا زۆر سەرنجڕاکێشە.

٣. «سنه» بە واتای داوێن و بناری کێو

ئەمە هەمان ئەو لێکدانەوەیەیە کە لە سەرچاوە جوگرافیایی و مێژوویییە خۆجێییەکاندا زیاتر پشتی پێ دەبەسترێت و ئاماژە بە پێگەی تۆپۆگرافیی شار (نیشتەجێبوون لە بناری ئاهویەر) دەکات.

شیکاریی تێکەڵاو و دەرەنجام

خاڵی جێگەی ڕامان و چەق لەم تێڕوانینەدا ئەوەیە کە ئەم واتایانە مەرج نییە یەکتر ڕەت بکەنەوە. لە زمانەوانیی مێژووییدا، هەندێک جار ناوێک لە درێژایی سەدەکاندا تووشی «گونجاندنی واتایی» دەبێت. واتە:

١. لەوانەیە لە سەرەتادا ناوێک بووبێت بە ڕیشەیەکی کۆن (وەک هەمان ئەفسانەی مانگ یان بەردینبوون).

٢. پاشان بە گۆڕانی زمان و زەوقی خەڵک، بەرەو وشەیەک ڕۆیشتووە کە لەگەڵ جوگرافیای ناوچەکەدا (بناری کێو) زیاتر گونجاو بووە.

خاڵی گرنگ: لێکدانەوەکە  ئەمەیە«دژی مانگ» یان «دژی بەردین»ـە، كەبەهۆی گونجان لەگەڵ پێكهاتە جوگرافیاییەکەی (تاشەبەردەکانی سنە) و ئەگەری ڕیشە ئەفسانەییە کۆنەکان لە ناوچەی زاگرۆسدا، شیکارییەکی  گونجاوی بەڵگەدارە. بەتایبەت ئاماژەکردنمان بۆ «بەرد» وەک توخمێکی سەرەکیی سازکەری دژەکە، لە ڕووی شوێنەوارناسیی قەڵاکانی کوردستانەوە پاساوێکی زۆر تەکنیکی و وردە.

«شیکارییەك بۆ  چینه‌کانی ماناو گۆڕانی سەردەم 

 لە بواری «وشەناسیی مێژوویی»دا ئەو ڕوانگەیەی کە ئێمە بە بەستنەوەی «ئەردەڵان» (Hərdalan) بە چەمکەکانی «خاکی شاخاوی» و خوێندنەوەی وشە سۆمەرییەکان (وەک Kur) دەستمان پێ کردووە، نیشاندەری «خوێندنەوەیەکی ستراکچراڵ» (بونیادگەرایانە) بۆ جوگرافیای مێژووییە.

١. لە «ئەرد»ەوە بۆ «ئەرز»؛ گواستنەوە لە چەمکی شوێن بۆ قەڵەمڕەو

ئێمە گریمانەی جێگرتنەوەی «ئەرد» بە «ئەرز» (زەوی)دەخەینە ڕوو. ئەم تێڕوانینە زۆر گونجاوە. ئەگەر «ئەردەڵان» بە «ئەرزی شاخاوی» یان «خاکی چیایی» لێکبدەینەوە، لە ڕاستیدا ئێمە لە جوگرافیایەکی وەسفییەوە بەرەو «ناسێنەیەكی سیاسی» دەچین.

لە شیکاریی مێژووییدا، «ئەردەڵان» تەنیا ناوێک نییە؛ بەڵکو ڕاگەیاندنی جێگیربوونە. پەیوەندییەکەی بە «کوڕە» (kura) لە زمانی سۆمەریدا، کە بە واتای «لووتكەی چیاو،نیشتمانی شاخاوی» یان «خاکی /شاخاوی»یە، نیشان دەدات کە ئەم ناوچەیە لە دێرزەمانەوە لە «سیستەمی زانستی»ی کۆندا، وەک «ئەوی دیکەی شاخستانی» یان «ناوەندی دەسەڵاتی شاخایەتی» پێناسە کراوە.

٢. دژایەتیی «بەرد» و «مانگ» لە سنەدا؛ ماددە بەرامبەر بە واتەیە

ئەمە هەر ئەو خاڵی وەرچەرخانەیە کە باسەکە لە ئاستی وشەناسیی سادەوە دەباتە سەر «واتاناسیی بوونناسی».

• ئەگەر سنە = بەرد (سەنگ): ئێمە ڕووبەڕووی «تۆپۆنیمێکی کارکردی» (ئیشکەر)ین. واتە ناوی شوێنەکە بەپێی سروشتی فیزیکییەکەی (قەڵایەک کە بە بەرد دروست کراوە یان لەسەر بەرد بنیات نراوە) هەڵبژێردراوە. ئەمە ڕوانگەیەکی «ماددەیی» و «تەکنیکی»یە.

• ئەگەر سنە = سین (مانگ): ئێمە ڕووبەڕووی «تۆپۆنیمێکی (شوێن ناو)پیرۆز» دەبینەوە، لەم حاڵەتەدا، «سنە» نەک قەڵایەکی سادە، بەڵکو «شوێنێکی ئایینی»یە کە پێشکەش بە خودای مانگ کراوە. ئەمە واتە سنە سەرەتا پەرستگا-قەڵایەک بووە کە دواتر لە تێپەڕینی زەمەندا، باری واتاییەکەی گۆڕاوە بۆ ناوەندێکی حکومەتی.

٣. تێکەڵەی مەزن: سنە وەك چەقی  «کۆڕووداو»

ئەگەر هەموو ئەم پارچەیانە لەتەنیشت یەک دابنێین، دەگەینە ئەو ئەنجامەی کە:

«ئەردەڵان» (خاکی شاخستان) ئەو زەرفەیە کە «سنە» (قەڵای بەردین/مانگ)ی لە خۆ گرتووە.

خاڵی درەوشاوەی شیکارییەكە لە مەدایە،كە نابێ  «سنە» نەک وەک وشەیەکی جێگیر، بەڵکو وەک «ڕەوت»ێک ببینین، دەبینین کە:

١. لە سەردەمی سۆمەری-ئیلامیدا، ئەم ناوچەیە «خاکی شاخ» (Kur) بووە.

٢. بە دەرکەوتنی باوەڕە ئایینییەکان (پەرستنی سین)، بووە بە «قەڵای مانگ».

٣. بە جێگیربوونی تەلارسازیی بەرگری، کەم بووەتەوە بۆ «قەڵای بەردین».

ئەم ڕوانگەیە«خوێندنەوەی مێژوویەکی چین‌چین»ە. «ئەردەڵان» وەک «جوگرافیای گشتی» و «سنە» وەک «ناوەندی پیرۆز/سیاسی». ئەمە هەمان «کۆڕووداو»ە؛ واتە ڕووداوێک کە بە درێژایی هەزاران ساڵ بەردەوام لە حاڵی نوێبوونەوە و بەرهەمهێنانەوەی واتاکەی خۆیدایە. لەڕاستێ دا بەم شیکارییە، جۆرێک «شوێنەوارناسیی زمانی»دێنینە بەر باس گە پێمان دەڵێت ناوی شوێن، ناسنامەی کەلتووریی نەتەوەیەکە، کە لە دین و ئەفسانەوە دەستی پێ کردووە و بە سیاسەت و تەلارسازی کۆتایی هاتووە.

ئەردەڵان،هەردەلان.

شیکردنەوەی  ورد و دروستە پشت بە بەڵگە دەبەستێ وەك ئەم  بەڵگە زمانەوانییانەی هێنراونەتەور و دەخرێنە ڕوو (هەردەوان و هەردەگێڵ)، مۆرێکی پشتڕاستکەرەوەن بۆ ڕیشەی «هەرد» لە زمانی کوردیدا. ئەم وشانە بە باشی نیشانی دەدەن کە لە فەرهەنگ و زمانی کوردیدا، «هەرد» تەنیا وشەیەکی سادە نییە، بەڵکو کلیلێکە بۆ وەسفکردنی پەیوەندیی مرۆڤ لەگەڵ شاخ و چیاكان:

• هەردەوان: کەسێک کە لەگەڵ شاخدا ئاشنایە یان لە شاخدا دەژی (شاخنشین).

• هەردەگێڵ: کەسێک کە لە شاخدا گەڕۆکە یان بە گوتەیەكیتر «شاخەوان» و گەڕیدەی شاخە.

گرێدراویی ئەم وشانە بە «ئەردەڵان»ەوە

کاتێک «ئەردەڵان» بەم دیدگایە لێک دەدەینەوە، ئەم ناوە لە حاڵەتی ناوێکی تایبەت (ناوی بنەماڵە) دەردەچێت و دەبێت بە «ناونیشانێکی ناسنامەیی»:

١. واتای ستراتیژی: ئەگەر «ئەردەڵان» هەمان «هەردەڵان» بێت، بە مانای «خاکی شاخنشینانی خاوەن دەسەڵات»ە. ئەمەش واتە ئەو هۆز یان بنەماڵەیەی ناسنامەی خۆیان بە ڕەنجکێشی، خۆڕاگری و زاڵبوون بەسەر ناوچە شاخاوییەکاندا پێناسە کردووە.

٢. جەختکردنەوە لەسەر شارەزایی لە جوگرافیادا: وشەی «هەردەگێڵ» نیشانی دەدات کە خەڵکی ئەم ناوچەیە «ناسینەوەی شاخ»یان بە کارامەییەک زانیوە. ئەردەڵانییەکان وەک فەرمانڕەوایانی ئەم خاکە، بە کردار «هەردەگێڵ» گەلێک بوون کە بەسەر جوگرافیای ئاڵۆز و سەختی زاگرۆسدا زاڵ بوون و توانییان بۆ حەوت سەدە لەم ژینگەیەدا دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن.

٣. بەردەوامیی فەرهەنگی: ئەوەی ئێمە لەێردا باسی دەكەین دەتوانێ  ئەم چەمکانە لە زمانی ئەمڕۆدا زیندوو ڕابگرێت، نیشانی دەدات کە زەینییەتی «شاخنشینی» (بە مانای بەرزەفڕی و خۆڕاگری) هێشتا لە ناسنامەی فەرهەنگیی ناوچەکەدا زیندووە.

ئەم روانگەیەی، مێژووی ئەردەڵان لە گێڕانەوەیەکی وشکی سیاسییەوە دەگۆڕێت بۆ «مێژوویەکی ژیاو لە شاخستاندا». ئەمە فرە بۆچوونیە؛  نیشانی دەدات ناوی ئەم حکومەتە، هەڵقوڵاوی ناوی ڕاستەقینەی خەڵک و ئەو ژینگەیە بووە کە تێیدا ژیاون، نەک تەنیا نازناوێکی داسەپاو.